Wednesday, December 21, 2005

H. B. Paksoy: Basmaci ve 1916-1924 Turkistan

H. B. Paksoy TURK TARIHI, TOPLUMLARIN MAYASI, UYGARLIK (Izmir: Mazhar Zorlu Holding, 1997) Kultur Sanat Yayini. 165 sayfa ISBN 975-96079-0-5
Copyright 1993 H. B. Paksoy TURK TARIHI, TOPLUMLARIN MAYASI, UYGARLIK kitabinin butun yayin haklari, Bern-Isvicre uluslararasi Copyright anlasmalari uyarinca, H. B. Paksoy adina ABD Kongre Kutuphanesi Copyright kutugune kayitlidir.
12 "BASMACI" ve 1916-1924 TURKISTAN BAGIMSIZLIK SAVASI[1]
Rus Carligi ordularinin 1552 yilinda Kazan'i isgalederek baslayan Asya'ya yayilmalari, Asya'nin Kuzey'indensonra, 1979 yilinda Afganistan'a girmelerine kadar surdu.2 Bu ordularin buyuk toprak koparmalari 1865 de Taskent'iisgalleri ve 1880 lerde Turkmenleri Goktepe'de kirmalariile gerceklestirildi. Bu yol'dan milyonlarca Orta Asya'liRus imparatorlugu kapsamina alindilar. 1897 carlik nufussayimina gore, Orta Asyalilar Rus carliginin ortalama bestebir'ini (%20 sini) olusturmakta idiler. 1917 Bolsvevikihtilali sonrasi carlik Rusyasinin yerini Sovyet SosyalistCumhuriyetleri Birligi (SSCB) aldi. SSCB icinde Stalin'in1928-1953 yillari arasindaki tek sozlu yonetimi sirasindakasitli yaratilan aclik ve "temizleme" yolu ile milyonlarcaOrta Asyalinin kirilmasina karsilik, 20ci yuzyildaSovyetler Birligi icindeki Orta Asyalilarin nufusu gene %20den asagi dusmedi. 1936 SSCB nufus sayimini yapan Rusgorevlileri, "SSCBnin nufusunu az gostermeleri" nedengosterilerek, Stalin'in emri ile vurulularak"temizlendiler." Bir gorus'e gore, bu olay'in gerceknedeni, Orta Asyalilarin sayisinin Stalin'in istegindenyuksek gorunmekte olmasi idi. 1905 te Japon birliklerinin carlik ordulariniAsya'inin Dogusunda yenilgi'ye ugratmalari, Asyalilarinbagimsizlik cabalarini arttirdi. Carligin bu yenilgisininbir sonucu olarak, 1906 dan baslayarak Rus carligi'nin carbaskanliginda "Anayasal Cogulcu Yonetim'e" gecmesi sozuedildi.3 Secimler yapildi ise de, cogulcu yonetim'e gecisgerceklesmedi.4 1914 te baslayan Birinci Dunya Savasi sirasinda,carlik ordulari Avrupa sinirlarinda buyuk yenilgilereugramaya basladi. Bu durum'un sonuclarindan biri olarak,Car tarafindan 25 Haziran 1916 da, o gun'e kadar askerlikyaptirilmayan Orta Asyalilarin ordu'ya alinmasi buyruguverildi. Orta Asyalilar carpismalara girmeyecekler, ancakcarpisanlarin icinde saklanacaklari koruma cukurlarikazacaklardi. Bu buyruk uzerine, Orta Asyalilarca "MilliKiyam" adi verilen Turkistan Bagimsizlik Savasi basladi.Carlik yoneticileri, bu olay'i bir bagimsizlik savasiolarak gostermemek icin, adini "Basmaci" koydular. Olaylari icinden yasamis olan Z. V. Togan, bu deyim'iaciklar: "'Basmaci' basmak maksadindan 'baskinci' ve hucum edici manasiyle once eskiya cetelerine denilmis. Car zamaninda bu gibi ceteler, Turkmenistanda, Baskurdistan ve Kirimda, istiklal kaybedilip rus hakimiyeti yerlesmek uzere oldugu zaman yasamistir. Baskurtlar bunlara Horasan istilahi [deyimi] ile 'ayyar' demislerdir. Kirimda (ve onlardan alinarak Ukraynada) 'haydamak' istilahlari kullanilmis; Baskurtlarda Buranbay, Kirimda Halim, Semerkandda Namaz gibi kahramanlar meshur olmustur. Bunlar, muslumanlara dokunmayip yalniz Ruslari, Rus fabrikalarini yagma ederler ve cok defa aldiklari ganimetleri ahaliye ulestirirlerdi. Ferganede bu gibi unsurlar car zamaninda da eksik olmamistir. Pamuk ekiminin gelismesinden sonra Ferganedeki iktisadi durumun fenalasmasi dolayisiyla eskiyaligin ve cinayetlerin cogaldigi[ni] yukarda soylemistik. Eski Basmacilarda ve Turkiye cetelerinde oldugu gibi, Turkistan Ozbek ve Turkmen cetelerinin de manevi onderi 'Koroglu'dur. Buhara, Semerkand, Cizakh ve Tukmen basmacilari geceleri toplanarak 'Koroglu' ve diger destanlari okurlar. Zahiren [disardan] eskiyalik gibi gorunen bu hareket, genis halk kutlesinin dusuncelerinin ve heyecaninin tercumani olur. Bu munasebetle Akcuraoglu Yusuf Bey, Sirplarin istiklal ihtilallerinde rol oynayan 'hoduk'lerin, Yunan istiklal hareketlerindeki 'Kleft' ve 'Palikarya'larin da yari milliyetperver ihtilalci ve yari eskiyalardan ibaret oldugunu hatirlatmaktadir. 1918 yilindan sonra kurulan basmaci yiginlarinin bircoklari ve en nufuzlulari, eski Koroglu ananesiyle [gelenegi] katiyen munasebeti olmayan agirbasli koy ilerigelenleri, bazan tahsilli kimseler oldularsa da, hepsine 'basmaci' adi verilmistir. Bundan dolayi 'basmaci' kelimesi, Turkistanda simdi 'siyasi cete' ve daha dogrusu mustevlilere [isgalci somurgecilere] karsi somurge ahalisinin isyanini temsil eden 'cete'ler manasinda kullanilir. Ozbek ve Kazak basininda simdi, 'Cin basmacilari,' 'Cazayir basmacilari' diye yazilmaktadir."5
Togan'in bu aciklamalarina, Romali Tarihci Tacitus'unMS Birinci yuzyil'da Britanyalilarla ilgili olarakanlattiklarini eklemek dogru olur.6 Caß'in bu buyrugu daha yururluge koyulmadan, OrtaAsya'da ayaklanmalar yer aldi. Semerkant'da Hoca Behbudi;Taskent'te Munevver Kari; Hiva'da Pehlivan Niyaz; Buhara'daOsman Hoca; Cizzak'ta Kari Kamil; Kokand'da Abid Can; veGerbaba'da Sir Muhammed Bey ileri gelenleri cevrelerinetopladilar. Bu kisiler'e, Kasgarli Mahmud'un 11ciyuzyil'da yazdigi Divan-u Lugat it Turk kitabinda da sozunuettigi "Korbasi" (savunma birlikleri komutani) adiverildi.7 Orta Asya'lilar, bu baslangic ile bagimsizliksavasina girdiler. Carlik buyrugunu yeren ilk toplu gosteriler 11 Temmuz1916 da Taskent'te yer aldi. Carlik polisi, toplananlarinuzerine ates acti. Gosterilere katilanlarin bir bolumunututukladi. Bu olaylarin baslamasindan otuz-kirk yil oncecarlik ordularinin ardindan Taskent'e getirilen Rusgocmenleri, yagma'ya basladilar. Carlik yonetimine karsitoplu gosteriler Margilan, Andican ve Hocend'e yayildi.Akkurgan, Akmescit ve Kancagali'da Rus gorevlilerine karsivuruslar oldu. Cizzak'lilar, Moskova'ya giden demiryolunukestiler ve kendilerini korumak icin orgutlendiler. Ruslarda ayaklanmayi bastirmak karsi islemlerine giristiler. Agustos ortasinda Orta Asya ayaklanmalari yayildi:Cuneyt Han, Askabat ve Merv'de; Abdulgaffar Bey, Akmola veTurgay'da; Sabdan Batirogullari Muhiddin ve Husameddin,Yedisu ve Karakul'da; Ayuke Oglu Kanat Bey, Cu havzasindabascilik yapiyorlardi. Baskaldiran Orta Asyalilarin ilkvurduklari yerler, tufek alabildikleri tek yer olan carlikpolis karakollari idi. Carlik hukumeti Orta Asya ve Kafkaslarda siki yonetimilan etti. 25 Haziran 1916 buyrugunda ongorulen'den dahaasagida sayida Orta Asya'linin askere alinacagi duyuruldu.Rus'larin bu yeni tutumu, Orta Asya'lilarin baslamis olankarsi gosterilerini durdurmadi. Rus generalleri Kuropatkinve Kalbovo, Orta Asya'ya getirilmis Rus gocmenlerinisilahlandirdilar. Bu silahli gocmenler, iyi donatilmis Rusbirliklerine yardimci olacaklardi. Uluslararasi anlasmalaraaykiri olarak, Avrupa carpisma alaninda carlik birliklerinetutsak dusup, Orta Asya'ya tutuklu bulundurulmak icingetirilmis olan Alman, Avusturya, Cek, Macar v.b. savastutsaklarina yeni kurulan carlik birliklerine katilmalaribaskisi yapildi. Bu savas tutsaklarinin bir bolumu, carlikbirliklerine parali asker olarak girdiler. Ivanov ve Rynovadli generallerin komutasindaki carlik birlikleri Cizzak'ayurudu. Olaylari gozleri ile gorenlerin yazdigina gore,General Madridov komutasindaki birlikler Hiva yoresindekiTurkistan toplumlarina saldirdi, kundaktaki bebeklere kadaronune gelen sivilleri oldurdu. Sag kalanlarin ise butunvarliklarina el konuldu. Bolsevik ihtilalinden sonrayayinlanan bir Rus aciklamasina gore, "General Madridov,yalniz Turkmen kadinlarindan 280 kilo'dan fazla ceken gumustaki calmis idi." Orta Asya'ya yeniden Rus gocmenlerigetirildi, Orta Asyalilarin topraklari, hayvanlari ve digervarliklarina el konuldu. 1916 ve 1917 yillarinda yer alanbu olaylar sirasinda en az birbucuk milyon Orta Asyalininkirildigi belirtiliyor. Ruslarin kayiplari ise ortalamaucbin kadar idi.8 1917 de Rus ihtilali basverince, Rus carligi coktu. Rus carliginin yerine gelen Bolsevikler, eski carliktopraklari icine katilmis Orta Asya toplumlarinabagimsizlik sozu ettiler. Orta Asyalilar bu sozlere dedayanarak, bagimsizliklarini ele almak icin atilimlaragiristiler. 1917 Araliginda, Kokand baskent olmak uzere,Bagimsiz Turkistan kuruldugu duyuruldu. Baskurtlar, 1918Ocaginda Bagimsizliklarini acikladilar. Tatarlar da buyolda idi.9 1918 ilkyazinda Azerbaycan Turkleri cumhuriyetkurdular.10 Butun bu cabalar, Bolseviklerin Orta Asya'yaBati'dan getirdigi yeni ordular surmesi ile 1920lerdesonduruldu. Bir nedeni, Turkistanlilarin silah eldeedemedikleri gibi, uluslararasi oyunlar icinde sesleriniduyuramamalari oldu. Rudyard Kipling (1865-1936) adli Ingiliz sairi,Asya'daki Rus-Ingiliz cekismesine "Asya'daki Buyuk Oyun"adini vermisti. Bu oyun'un kurallari ise, kisacaozetlenebilir. Oyunu oynayan iki ulke: bu bolgeleri kendiyonetimleri, bu'nu basaramazlar ise, etkileri altina almayacalismakta idiler. Bu da, iki imparatorluk arasinda acikcabir "guc dengesi" ugrasi idi. Asya'daki Buyuk Oyun'un icindeki ikinci bir oyun ise,"Dogu Sorunu" idi. Bu da: Osmanli Imparatorlugu'nunIngilizlerce ayakta tutulmasi; karsilik olarak ta, Ruslarcaparcalanmak istenmesi idi. Eger Osmanli imparatorluguparcalanacak olsa, Ruslar Balkanlardan ("Yugoslavya"uzerinden), Bogazlardan ve Kafkaslardan asagi sarkarakAkdeniz'e acilacak idiler. Ingilizler Akdeniz'de Ruslarinbulunmasini istemiyorlardi. Hindistan'daki Ingilizimparatorlugu ile Londra arasindaki ulasim Akdeniz'dengeciyordu. Akdeniz'de Rus varligi, Hindistan-Ingilterebaglantisina golge dusurecek idi.11 18ci yuzyilda Napoleonda Misir'i bu gercegi goz onunde tutarak isgal etmis,Ingiliz amirali Nelson'un komutasindaki Ingiliz donanmasiile Napoleon'un donanmasi 1798 yilinda Akdeniz'de, Nil suyuonunde bu yuzden vurusmuslardi. Asya'daki guc dengesinin ilk incelemesi, 1904 yilindaYusuf Akcura tarafindan buyuk bir ongoru ile yapilmisidi.12 Daha sonra, ilgili olaylarin degerlendirmesi KazimKarabekir'in 1930larda yazdigi kitaplarda ayrintili olarakyer aldi.13 Dogu Sorunu ve Asyadaki Buyuk Oyun, Kafkaslar uzerindedugumleniyor, birbirlerine baglaniyor; bu cerceve icindekiatilimlarin cogunlugu Turkistan ve Afganistan'da yeraliyordu. Ancak, Asya'daki Buyuk Oyun'un baslangici uc ayriolay ile sinirlanabilir: 1) 1806-1813 yillarinda yer alanve 1813 Gulistan anlasmasi ile son bulan ilk Rus-IranSavasi; 2) 1828 Turkmencay anlasmasi ile biten ikinci Rus-Iran savasi; 3) Sonuclari 1829 da Edirne anlasmasi ilebelirlenen 1828 Osmanli-Rus savasi. Her uc vurusmadansonra, Ruslar toprak kazanmis ve Akdeniz'e adim-adimyaklasmakta idiler. Denilebilir ki, Ingilizleri dusundurenolaylarin basinda, 1828 Turkmencay anlasmasinin Ruslaraverdigi oncelik idi. Bu anlasmaya gore: 1) Rus mallari,Iran gumruk vergilerinden bagisik olacakti; 2) Rusvatandaslari, Iran yasalarina bagli olmayacak idi; 3)Yalniz Ruslar Hazer denizinde donanma bulundurabilecek idi. Anlasmanin bu verileri ve Tahran'da RusBuyukelcisi'nin bulunmasi, Rus destegi ile IranlilarinAfganistan'a karsi harekete gecmeleri olanagini ortayacikariyordu. Boylelikle, Turkistan-Afganistan "ekonomik,diplomatik ve askeri alani" birlesmis oluyordu. Iranlilar1837 yilinda Afganistanin Herat sehrine karsi askeriharekat'a basladilar. Ingilizler de bu isgal'i durdurmakicin Afgan Savasi adi verilen hareket'e giristiler. 1841yilinda, Ingilizler de Iran ile, Ruslara 1828 de Turkmencayanlasmasi ile Iran'da verilen oncelikleri andiran biranlasma yaptilar. Bu sonuclar, ekonomik konu'larinonceligini ve bu yon'de ulus'larin ne gibi yuk altinagonullu olarak girebilecegini gostermesi bakimindanonemlidir. 1853-1856 yillari arasinda Kirim savasi yapildi. Ruslar, ortak anlasmaci Ingiliz, Fransiz ve Osmanlibirliklerine yenildiler. Bu savas sonucunda, RuslarAvrupali olduklari konusundaki surumlerini kaybettiler. Ozellikle, Rus car'inin "Orta Dogu'daki, ozellikle Osmanliimparatorlugu icindeki Ortodoks Hristiyanlarin koruyucusuoldugu" gorusu su'ya dusmus oluyordu. Rus'larin bu"koruyuculuk" tutumu ilk kez, Catherine II (cariceligi1762-1796) tarafindan 1774 yilinda Osmanlilarla yapilanKucuk Kaynarca anlasmasinda ileri surulmus ve kayitlaragecirilmis idi.14 Kirim'da bozgun'a ugrayan Ruslar,gozlerini Orta Asya'ya cevirdiler. Bu sure icinde, OrtaAsya'nin onceden tug baglamis toplumlari guclerinikaybetmislerdi. Orta Asya'ya karsi Rus askeri hareketi1864 yilinda basladi ve yirmi yil surdu. Orta Asya'da RusAskeri Valilikleri kuruldu. Hristiyan misyonerleri OrtaAsya'daki egitim, sanat ve yayinlari etkilemeye calistilar. Rus gocmenler Orta Asya'ya getirildi. Moskova ile UzakDogu'yu birlestirecek, olaylari genel kapsamlari acisindanetkileyebilecek onemli bir demiryolunun yapimina baslandi. Bu demiryolu'nun yapiminda calistirilmak uzere Rus ustalar,ve ikiyuz bin kadar da Cin'li isci getirildi. Bu Rusdemiryolu ustalari ve Cin'li isciler, 1917 sonrasi Bolsevikihtilali sirasinda silahlandirilarak, Orta Asya kurtulussavasina karsi Bolsevikler yararina dogustuler. Orta Asya yeralti ve yerustu varliklarini CarlikRusya'si isletmeye basladi. Bu arada, 1860larin basindayer alan Amerikan ic savasi dolayisi ile, Amerikanpamugunun dunyada satisi durmus idi. Bu kayba karsi,carlik yoneticileri Orta Asyalilara yalnizca pamukdikmeleri buyrugunu verdi.15 Boylelikle, Orta Asyalilarkendi yiyeceklerini yetistirmek olanagini da kaybettiler,ve ancak carlik Rusya'sinin Ukrayna gibi uzak yerlerdengetirip sattiklari bugday ile gecinmek zorundabirakildilar. 20 ci yyuzyilda, pamuk ekimi sirasindasorumsuzca kullanilan insan yapisi bocek olduruculerin veyuksek orandaki su kullanilmasi Aral denizini oldurdu. Carlik Rusyasi, Osmanlilardan toprak koparma tutumunudegistirmedi. 1877-1878 Osmanli Rus savasinda Ruslarinkazanclari gene Avrupa devletlerini dusundurdu. 1878 deyapilan Berlin Kongresinde Alman Basbakani Otto vonBismarck (1815-1898), yan tutmadan duzenleyici yardimcilikyapmak istegini ileri surdu. Rus'larin Osmanlilarda aldigitopraklarin bir bolumu Avusturya-Macaristan imparatorlugunaverildi. Kibris ise Ingilizlere gecti. Ingiliz BasbakaniBenjamin Disraeli (1804-1881) ile Bismarck'in ortaklasagerceklestirdikleri bu anlasma, Ruslarin ticari tutumlarinidegistirmelerine yol acti; Alman-Rus iliskilerini azalttive Fransiz-Rus yakinlasmasina kapi acti. Ingiliz ve Ruslar 1890-1907 arasinda Rus-Afgansinirlari konusunda anlasmaya vardilar. Afganistan bir"devlet" olarak 1907 de, Ingiliz gudum'u altinda, Rus veIngiliz imparatorluklarini "birbirinden ayirici bolge"olarak kuruldu. Nedenlerinin basinda, Ingiliz ve Rus'larinAlmanya'nin guclenmekte olmasindan dolayi duyduklaricekimserlik idi. Cunku, Almanya da Asya'daki Buyuk Oyun'agiriyor, ve Afrika'da da Alman yonetiminde somurgelerkuruyordu. Alman ticari girisimcileri, Berlinden baslayip,Istanbul ve Osmanli imparatorlugu uzerinden gecip Pekin'deson bulacak bir demiryolu kurmak calismalarinda idiler. Iliskin olarak, Kazim Karabekir'in Avrupa basinindakiyazilara dayanarak yazdigina gore, Almanya disinda veozellikle carlik Rusya'sinda oturmakta olan buyuk sayi'dakiAlman topluluklarinin Osmanli topraklarina --ozellikle OnAsya'ya (Anadolu)-- gocurulmesi de dusunuluyordu. O gunkuuluslararasi iliskiler ve donatim gercekleri dolayisi ile,bu demiryolu'nun kapsami kucultuldu. Demiryolu geneOsmanli imparatorlugu icinden gecerek, Guney'e, Bagdat'adondu. Selanik, Birinci Dunya Savasi oncesi, Osmanliimparatorlugunun dusunen sehri olmustu. Ardindan gelenyillarda, Turklerin dusunce ve gelecegini etkileyenkisilerin buyuk bir cogunlugu Selanik'te birkac yilgecirdiler. Izmir ve Istanbul'da yasayan digerdusunurlerle ve ileri goruslu yakinlari ileyazisiyorlardi.16 "Hareket Ordusu," 1909 da Istanbul'da yer alan 31 Martirtica olayini17 bastirmak icin yola ciktiginda,subaylarinin yuklu bolumu once'den Selanik'te veMakedonyada gorev yapmislardi. 1912 Balkan savasibittiginde, Avrupali devletler Osmanlilarin bir jandarmaorgutu kurmasini istemislerdi. Bu jandarma, "Osmanliimparatorlugu icinde yasamakta olan Hristiyanlarin can vemal guvenligini koruyacak" idi. Selanik ve MakedonyadakiOsmanli subaylari, Osmanli jandarmasini denetlemek icingelen Avusturyali ve Italyan subaylarla da tanisiyorlardi. Ustelik, o surec icinde, Alman subaylari Istanbul'dakiHarbiye'de ogretmenlik yapmakta idiler. Yetisen subaylar,Almanca ogreniyor, Alman ordusu savas yontemleri ileyakindan ilgileniyorlardi. Bu subaylarin arasinda, 1909-1911 arasinda Almanya'da Askeri Atase olarak gorev yapacak,Alman Dogu Bilimleri profesorlerince arkadasligi arananip,yakinligi bilinecek Enver Bey de var idi. Enver'in Pan-Turkizm ve Pan-Islamizm dusunce akimlarina olan tutkusununbu sure icinde koyulastigi da soylenir. Birinci DunyaSavasi sonrasi, Enver Pasa'nin Turkistandaki olaylarlayakindan ilgisi olacakti.18 Pan-Turanizm ve Pan-Islamizm Turklerce yaratilanakimlar degildi. Dogu Bilimleri Profesorleri ve degisikdevletlerin yonetimince gorevlendirilmis kisilerceolusturulmuslardi. Pan-Turanizm'in baslangici, 1865yilinda yayinlanan bir kitapta gorulur. Bu yaraticiligintemelini, Uruk, boy ve oymaklarina bakmadan Turklerin toplukokenleri ve birbirleri ile tek dil olan Turkce ileanlasabilmeleri olusturuyordu. Ustelik Turkler, Altaydaglarindan, Osmanli imparatorlugunun baskenti Istanbul'akadar uzanan genis bir bolgeye yayilmislardi. Bu gorus'unTurklere yansitilmasina, oz dusunceleri olarakbenimsemelerine ugrasildi. Rus'lar ve Avrupalilar, Pan-Turkizm'i bir bagnazlik tutumu olarak ve Mogol CengizHan'in (1167?-1227) yasaminda estirdigi uluslari kasip-kavurma uygulamalarina es tutmaya calistilar. Sonucunda"Pan-Turkizm" in yalnizca Ruslari degil, butun Batiuygarliginin varligini ortadan kaldirabilecegi "korkusu"dile getirildi.19 Topluca, Orta Asya'ya karsi yeni bir diziHacli Seferleri duzenlenmesi geregini destekler tutumtakinildi.20 Pan-Turkizm, Orta Asya'da acik kollarla karsilanmadi. Yakin yillarda da ogrenildigine gore, Pan-Turkizm onerisiilk olarak Ingiliz imparatorlugundan aylik alarakcalismakta olan bir kisice olusturulmustu.21 OrtaAsya'nin bu yon'den yeniden onem kazanmaya baslamasi 1894yilinda Fransiz-Rus yakinlasmasina ve bu arada Pan-Turkizmuzerine yeni kitaplarin yazilmasina neden oldu. Bu surecicinde yazilan kitaplarin icindeki gorusler, sonradan Ruskitaplarina da aktarildi. YÑrminci yuzyil'da Rus isgali uzerine kacip Avrupabaskentlerine yerlesen az sayida Orta Asyali gocmendusunurlerce, Pan-Turkizm Turkistan'in Rus somurgeligindenkurtulus yolu olarak gorulmeye baslandi. Orta Asya gocmendusunurlerinin bu calismalari da, Avrupa kamu oyuolusturucularinca gene ele alindi, daha once sallanan "Pan-Turkizm" i suclayici parmaklar'in sayisi artti. Bu kamuoyu olusturucularinin da cok iyi bildikleri gibi, bu surecicinde Turkiye cumhuriyetinin kurulmasina da neden olanolaylar, Turkistan icin de gecerli idi; Ingiliz, Fransiz,Irlandali, Isvicre ulusculuk dusuncelerinden cok ayricaligiyok idi. Almanlarin Birinci Dunya Savasi oncesi OsmanlilariPan-Turkizm'i acikca kucaklamaya ittirmelerinin nedeni dekolaylikla goruluyordu: Rus'lara karsi bu yol'dan girisimile, Rus ordu'larini boldurmek, ve Alman ordularina Bati'dasoluk aldirmak. Ayrica, Ingilizlerin Asya'dakiimparatorluguna karsi, Almanlar Pan-Islam calismalarinabasladilar. Dusunceleri, Orta Asya'da bir Islam ihtilalicikartmak, Ingiliz birliklerini diger yerlerden cekerek buihtilal'i bastirmakla ugrastirmak. O gunlerin AlmanDisisleri Bakan'ina verilen bu "Islam Ihtilali" onerisi,gunumuzde ABD deki Yale Universitesi Kutuphanesindebulunmaktadir. Pan-Islamizm'in, Islam dininin temelini olusturan"ummetcilik" tutumu ile dogrudan ilgili olmadigini gozonunde almak gerekir. Pan-Islamizm, Avrupali devletlerinkendi aralarinda "Guc Dengesi" ugraslari sonucu orta'yacikan "somurgecilik" uygulamalarina karsi Cemaleddin Afgani(1839-1897) tarafindan uygulanmaya baslamis idi. Muslumanlari bir araya getirerek, bagimsiz bir Islamtoplumu gerceklestirmek amacini guduyordu. Ancak,"bagimsizligini kazanacak" olan bu "Musluman toplumunun"kendi iclerindeki Arap, Hintli, Iranli, Irakli, Magribi,Sudanli, Suriyeli, Turk v.b. gibi ayirimlari yapilmamaktaidi. Avrupali kamu oy'u olusturuculari, Pan-Islamizm'i de"tersine" bir hacli seferi belirtisi olarak gostermeyibasardilar. Alman uygulayicilari da, Afgani'nin olumundensonra Pan-Islamizm yandaslarina olanca gucleri ile destekverdiler. Bu yol'dan, Ingiliz yoneticilerinin savasicindeki sorunlarini arttirmayi denediler.22 BirinciDunya Savas'i basladiginda, Pan-Turkizm ve Pan-Islamizm ikiayri yonde, ancak tek amac ile isletilmekte idi. Bolsevik ihtilali basverdiginde, yukarda dabelirtildigi gibi, Alman yoneticileri Bati sinirlarindabunalmakta olan Alman ordularina soluk aldirmak yollariariyorlardi. 1918 Kasim ayinda Birinci Dunya Savasi silahbirakismasi yer aldi. Yapilan anlasmaya gore, Istanbul'unOrtak Ingiliz, Fransiz ve Italyan ordu ve donanmalari ileisgaline karar verildi. Bu isgal baslamadan kisa sureonce Istanbul'dan bir Alman denizaltisi ile cikan EnverPasa, Odessa uzerinden 1919 basinda Berlin'e vardi. EnverPasa Berlin'de, Alman subaylarinin destegi ile bir "IslamBirligi" orgutu kurdu, gazete yayinlamaya basladi.23 Birkac deneme'den sonra, Alman yoneticileri EnverPasa'yi 1920 yilinin ortalarinda Moskova'ya ulastirmayibasardilar. Enver Pasa Moskova'da gunun ileri gelenBolsevikleri ile konustu, Hindistan'in Ingilizlerdenbagimsizligini kazanmasini saglamak icin Asya'da bir IslamIhtilali baslatmak onerisinde bulundu. Bu is'e Turkistan'dabaslamak istegini acikladi.24 Bu arada, Orta Asya'lilar oz bagimsizliklariniellerine almak icin, dunyadaki diger akimlarla ilisigiolmayan bir orgut kurmuslardi. Bu cerceve icinde, dahaonceden duyurulmus olan Baskurt, Kazak, Ozbek, Tataratilimlarinin baslarindaki onderler belirli bir isbirligiyapiyorlardi. Amaclari, Turkistan toplumlarinca 1916 dagirisilmis olan bagimsizlik savasina olumlu olarak birlikteyon vermek ve bagimsiz Turkistan'i gerceklestirmek idi. 1919 da bu birligin kuzeyinde kalan Baskurt, Kazak ve Tatarbolumlerini Bolsevikler isgal edince, onderleri Guney'e,Semerkand ve Taskent yorelerine gectiler. Cemal ve Halil Pasalar da Enver'den once Moskova'yagelmislerdi.25 Dusuncelerine gore, bir "Islam IhtilalBirligi" kuracaklardi. Cemal Pasa'nin istegi, Hindistan'inPuncap yoresinde Islam Ihtilali cikarmak idi. Cemal Pasa,Moskova'da Bolsevik onderlerine Basmacilarin yardimi ileHindistandaki Ingiliz imparatorluguna son vermek istegindeoldugunu soyledi. Bolsevikler inanir gorunduler. CemalPasa'inin, Turkistan'da ve Kuzay Hindistan'da bir TurkBirligi kurmaya calismasindan cekiniyorlardi. Daha once,10cu yuzyilda Gazneliler,26 12ci yuzyilda Altamis,27 16ciyuzyilda Babur28 gibi Orta Asya Turkleri boyleimparatorluklar kurmamislarmiydi? Bununla birlikte,yakindan gozaltinda bulundurmak yolu ile, Camal Pasa'ninBolsevik calismalarina dunya kamu oyunda "Pan-Turkizm" ve"Pan-Islamizm" korkusunu yaymak yolu ile yardimedebilecegini gorduler. Bu arada, Turkistan Bagimsizlik Birligi kurulmus,adina kisaca "Cemiyet" denmekte idi. Onderlerinden biri,daha sonra Avusturya ve Almanya'dan baslayarak, 50 yildanartik tarih Profesorlugu yapan Zeki Velidi Togan (1890-1970) idi. 25 Ocak 1921 de, Turkistan Birligi,Afganistan'in Kabul sehrinde olan Cemal Pasa'ya bir mektupgonderdi: "....Sizden ricamiz budur ki, Ortasarktaki siyasetiniz koca Turkistan'in mukadderatini Islam aleminin halasi icin tertip olunan planlara kurban etmemek esasinda olsun....Bir defa daha hatirlatalim ki, Bolseviklerin mustemlekeleri Avrupa kapitalist devletleri elinden kurtarmak fikrinde samimi kaldiklarini bir dakika icin tasavvur ettigimiz halde bile, Turkistan, kendi mukadderatini kapitalizmle sosyalizmin akibeti simdilik mechul olan mucadelesi ile baglayamaz...."29 Turkistan Birligi gizli derneginin calismalari veetkenligi de gittikce artmakta idi. Sovyetler30 veKomunist partisi toplantilarinda, polis ve yonetimorganlari icinde gizli calismakta olan uyeleri yardimi ileolaylarin akisini degistirebiliyordu. Buhara, Taskent,Semerkant ve Konkand'daki isci orgutleri de bu Birlikicinde idiler. Togan, "....Birligin basindakilerin bubasari'lari, 1917 yilinda ruyalarinda bile gorselerinanamiyacaklarini..." soyler. Enver Pasa'nin 1921 Eylulunde Turkistan'a gelmesindenonce, Islamiyet'in bu toplum icinde belirli bir politikyer'i var idi. Eski dusuncesel canliligini ve parlakliginiyitirmis, dar cerceveli bir tutuculuga donmus, kisilerinelinde yeni mezhep ve tekkelerde yonetilmekte idi. Togan'in anlattigina gore, Buhara Emir'i bu turyoneticilerden biri idi. Bu arada, Basmacilar da uc'eayrilmakta idiler: "emirciler;" "yari emirciler;" "emirdusmanlari." Birlik, emir'i, emir'in ozel dincilikdusuncesini ve bu tur dusunceleri destekleyenleri ortadankaldirmak calismalarina basladi. Birlik, Emir veemirciligin, Turkistan'in bagimsizligina kavusmasiniengelledigi dusuncesinde idi. Birligin kurulmasina kadar, Buhara Emirligi deyasiyorken, aydin Turkistanlilar Basmacilarla iliski icindedegildiler. Basmacilarin basinda kadimist ulema31 vardi. 1917 yilinda yapilan Duma secimlerinde, aydinlar veokumuslar dorduncu listede idi. Ulema da, okumuslarinkarsisinda oldugundan, bunlara Dorduncu adini verdi ve sertkarsi propaganda yapmaya basladi.32 Bunun sonucunda yenikusak 1918-1919 doneminde "Dorduncu"lere inanmadi. Ustelik, Dorduncu'lerin Bolseviklerin propagandasina inanipBolseviklerle isbirligi yapmalari da yeni kusaginDordunculerden uzak durmasinin baska bir nedeni idi. 1920 yilinda, Dordunculerin bel bagladigi Bolsviklerinverdikleri sozleri tutmadiklari anlasilmaya baslaninca, vebu'na Buhara Emir'inin Buhara'dan kacmasi33 yeniyardimlasmalara ve ortakliklara yol verdi. Dorduncu'lerBasmaci'larla isbirligi yapmaya basladilar, kadimistulema'nin Basmacilar uzerindeki etkisi azalmaya basladi. Genc kusak da Basmaci'lara katildi. Turkistan Birligi deSemerkant, Hive ve Fergana'da Basmacilarla iliskiler kurdu. Ortak amac, Basmacilarin cagdas egitim yolu ileorgutlenmesi ve ulusal bagimsizliga duzenli olarak ulasmakidi. Turkistan Birligi, Basmacilarin egitimi icin en uzakkoselere kadar ogretmenler gonderdi. Butun bu olaylararasinda, Buhara Emiri kactigi yerde bile, Bolsevikleri"Rusya" olarak gormeyi, ve onlara bagli kalmayi surdurmekteidi. Baku'da Eylul 1920 de yapilan Dogu IscileriKongresi'nin34 de Turkistan bagimsizlik calismalari veugras'in arttirilmasi uzerine buyuk etkisi oldu. OrtaAsyali'lar, Bolseviklerin ne gibi yontemlerle Baku'yahazirlikli geldiklerini, Kongre'de alinacak kararlariMoskova'da yazip yanlarinda getirdiklerini gorduler. Bolseviklerin "guvenlik gorevlileri," soz alip Kongre'dekonusmak isteyen Orta Asyalilari ne gibi yontemlerlesusturduklarini izlediler. Anlasildi ki, Kongre'ninalacagi yon, cok daha onceden Bolseviklercekararlastirilmis idi. Enver Pasa da Baku'ye geldi,toplanti'da bir konusma yapmaya calisti.35 Ertesi ay,Rus'larin istegi ile Bolseviklere silah satin almak icinAlmanya ve Isvicre'ye gitti. Enver Pasa, 1921 yilindagene Moskova'ya dondu. Turkistan Birligi askeri ve politik acilardan hazirlikyaparken, birkac ay oncesine kadar Moskova'dan Ingilizlerekarsi "Islam Birligi" adina propaganda yapmakta olan EnverPasa, 1921 sonlarinda Gurcistan ve Baku uzerindenTurkistan'a vardi. Basmacilarla iliski kurarak,Afganistanda olan Cemal Pasa ile birlikte Turkistan Birligiileri gelenlerine Bolseviklere karsi harekete gecmekonerisinde bulundu. Yakinlik goremeyince, 1922 baslarindaBuhara'ya gecti. 1917 Ihtilalinden sonra Birinci Dunya Savasindancekilen Bolsevikler, ordularini Bati sinirlarindan geriyealarak yeniden duzenlemeye basladilar. 11 Agustos 1919 daRus generalleri komutasindaki 106 bin kisilik birlikleriile "Turkistan cephesini" actilar. 1920 Eylulunde deBolsevikler: Birinci, Dorduncu ve Besinci ordularini,Turkistandaki Bolsevik ordulari ile birlestirdiler. Sonucunda, yukarida da belirtilen silahlandirilmisdemiryolu iscileri ve Rus gocmenlerine ek olarak, 200 binkisilik iyi donatilmis bir Bolsevik gucu ile "Basmacilik"hareketini sondurmek isine giristiler. Ali Bademci'ninolaylari goz'leri ile gorenlerden topladigi bilgilerde debelirtildigi gibi, insanlik disi agir bir tutum ile sivilTurkistan toplumuna saldirdilar. Gene de, Turkistanlilarinbagimsizlik calismalarini durduramadilar. Bunun uzerine,Bolsevikler, bir yandan askeri harekat'i butun gucleri ilesurdururken, diger yanda da "ozel atilimlara" girismekgeregini duydular. "Pan-Turkizm" ve "Pan-Islamizm" inbutun dunya icin bir musibet oldugu ve ortadan kaldirilmasiicin her turlu guc kullanilmasi gerekli oldugunu dunya'yaduyurdular. Bir taraftan bu yolda propaganda yaparlarken,diger yandan da Turkistanlilari birbirlerine karsivurusturmak icin yollar aramaya basladilar. Turkistan Birligi ise, Komunist partisi ve Bolsevikyonetimi icindeki uyeleri yolu ile bu gelismelerden gunugunune bilgi almakta idi. Enver Pasa'ya, Afganistan'agecmesi ve kisisel calismalarini oradan yurutmesi onerisiyapildi. Enver Pasa ise, yukarda belirtildigi gibi, 1922yili basarinda Dogu Buhara'ya gecerek orada BuharaEmiri'nin yonetiminde kalan Basmacilarla iliski kurdu. Dogu Buhara'daki emirci Basmacilar ise, Enver Pasa'yisilahsizlandirip, gozaltina aldilar. Enver Pasa'nin,Buharadaki Liva-i Islam Kumandani ve Halifenin Damadi gibibasliklarla muhur kazdirip bildiriler yayinlamasi ve Buharaemirinin askerbasiligini kabul etmesi uzerine gozaltindabulundugu yerden ayrilabildi ve Bolseviklere karsicarpismalar duznenlemeye basladi. 1909 yilindaIstanbul'daki 31 Mart Irtica Hareketini bastirmak icinHareket Ordusu icinde yurumus olan Enver Pasa, bu kez de,13 yil once sert bir tutumla karsilik almis oldugumurtecilerle isbirligine girdi. Turkistan Birligi de bu yeni gelisme karsisindatutumunu gozden gecirdi. Dogu Buhara'daki emircilerTurkistan Birligi uyelerine ve Turkistan Birligine karsicikmaya basladilar. 1922 yili Agustos basinda Enver Pasayalin kilic bir Rus birligine saldirdi, makinalitufek atesiile karsilandi. Bugunku Tacikistan topraklari icinde kalanbir alanda vurulup oldu. Askeri hareketi yurutmek ilegorevli Rus generalinin gorus'une gore, Enver Pasa daha isebaslamadan once, toplumsal ve politik konulardakiyetersizliginden dolayi, dus'undeki ugrasini kaybetmisti. Bu Rus general'i, Moskova'da yaptigi bir toplantida, EnverPasa'nin yazdigi ve ancak alicilarina varamadanBolseviklerce ele gecirilmis mektuplarini sergileyerekgorusunu belgeledi.36 Birkac gun sonra, kurtulus savasiyapmakta olan genc Turkiye Cumhuriyeti, 22 gun ve gecesuren (23 Agustos-12 Eylul 1921) Sakarya bogusmasinabasliyordu.37 Enver Pasa'nin olumu, emirci ulemaca yaratilmis ikilikyarasinin iyilesmesini onleyemedi. Turkistan BirligiBolseviklerle yaptigi vuruslari surdurdu. Ancak,ellerindeki silah ve cephaneyi yenileyemedikleri icin,Bolseviklerin donatim ustunlugu altinda ezilmeyebasladilar. Bu arada, Bolsevikler de bos durmuyor, Kirgizve Kazaklar arasinda bascilik yarismasi acarak, Birligibozmaya calisiyorlardi. "Pan-Turkizm" ve "Pan-Islamizm"konularinda da ayrica ozendirmelerle de Birligin dusunceselyon'unu degistirmeye ugrasiyorlardi. 1919 yilinda Paris'te yer alan Baris Toplantisi ise,Turkistan'dan gonderilen sozculer ile ilgilenmedi. 1918-1920 arasinda bagimsizlik kazanmis olan AzerbaycanCumhuriyetinin sozculeri de, Baris Toplanti'sinin geneloturumlarina alinmadilar, yalnizca savas'i kazananulkelerin yoneticilerince "ozel gorusmelerle"oyalandirildilar. Turkistan Bagimsizlik Savasiuluslararasi ortamda yalnizca ilgisizlik gormedigi gibi,Iran ve Hindistan yolu ile bu bagimsizligin onlenmesine decalisiliyordu. Birinci Dunya Savasini kazanmis ulkeler, Bolseviklerincarlik Ruayasini devirerek yerine gecmeleriniistemiyorlardi. Bunun nedeninin altinda, Bolsevikdusuncelerinin niteligi var idi. Bolsevikler,dusuncelerini 1848 yilinda Marks (1818-1883) ve Engels'in(1820-1895) Almanca olarak Londra'da yayinlanan KomunistManifestosu38 uzerine oturtmakta idiler. 20 ci yuzyilinbasi Avrupa goruslere gore, Bolseviklerin tutumlari, 1789Fransiz ihtilali ve sonrasinda oldugu gibi, Avrupa'da icsavaslarin cikmasina neden olabilecek, ve o gun'e kadargucluk ile kurulmus olan uluslararasi dengeler bozulacakidi. Bolseviklere (Kizil Rus'lara) karsi carpistirilan RusPeter Wrangel (1878-1928) Ingiliz, Fransiz ve Italyanisgali altindaki Istanbul yolu ile Kirim limanlarindansilah ve cephane yardimi gormekte idi. Amerikan veIngiliz birlikleri de 1919 yilinda Kuzey'den, Arkhangelslimanina indirilmis, Wrangel'in komutasindaki "Beyaz Rus"birliklerine yardim etmek icin hazirlik yapiyorlardi. Buortam icinde, duzenli dusunce cercevesi ile elealindiginda, Bolseviklere karsi Avrupa devletlerininTurkistan Bagimsizlik Savasina yardimci olmalari gerekirdi.Ancak, belki de "Pan-Turkizm" ve "Pan-Islamizm"propagandasinin kamu oyu dusuncelerine yerlestirilmisolmasi, Bolseviklere karsi savasan Avrupa devletleri ileTurkistanlilarin dogal gorus birligini engelledi. Turkistan Birligi yoneticileri, silahli vurusmalarinkendi acilarindan olumlu bir sonuca baglanamayacaginianladilar. Bunu uzerine, bagimsizlik ugraslarini dusuncesavasi olarak surdurebileceklerine inanc getirdiler. Boylelikle, toplumlarinin ilerde yeniden bagimsizlikugrasina girebilecekleri gunlere hazirlik yapmak istediler. Bu yolda, iki atilim'a gectiler. Once, yetenekli, egitimve deneyli bascilarini Orta Asya'dan cikardilar. Bubascilar, Avrupa ulkelerinde Turkistan Bagimsizlik Savasiicin bilimsel yol'dan caliscaklardi. Ikinci olarak ta,Turkistan Birligi orgutu'nu SSCB de yeni yaratilmakta olankuruluslar icinde saklamak yolunu sectiler. Baslangicta,her iki atilimi da basardilar. Bir bolum Turkistan Birligi bascilari gizlicesinirlardan gecirilerek Turkistan disina kacirildilar. Eger bu kisiler Turkistanda kalmis olsalardi bile,Turkistan Birligine yardimlari olamayacagi gibi, Birligezararlari da olacak idi. Cunku, Bolsevikler butun ordugucleri ve gizli polisleri ile bu kisileri aratmakta idi. Bu arama-taramalar, SSCB ici kuruluslarda saklanmakta olanTurkistan Birligi'nin diger uyelerini ortaya cikarabilecegiicin de her anlamda sakincali idi. 1920lerde Turkistandisina cikarilan bu bascilar, sonraki yillarda Turkistanbagimsizligi yolunda buyuk yarari olan calismalarigerceklestirdiler. Ikici Dunya Savasi sirasinda, gene yuksek sayi'daTurkistanli, bu kez SSCB Kizilordu'su icinde askerealindilar. Kizilordu bu sure icinde ozellikle Almanlarakarsi carpismaktaydi. Kizilordu icindeki Turkistan'lilar,kisa sure icinde silah birakarak Alman tarafina gecmeyebasladilar, savas tutsagi oldular. Alman Genelkurmayi, buTurkistanlilardan birlikler kurarak, Kizilordu'ya karsicarpistirdi. En sonunda, ABD yoneticileri bu Turkistanlibirliklerin varliklarini ogrendi. Ikinci Dunya Savasininbitmesi ile baslayan Soguk Savas icinde once New York'ta"Rusya Halklarini Kurtarma Komitesi"39 kuruldu. Bukomite, Amerikan ordusu isgali altindaki Munih'teolusturulan "Bolsviklere Karsi Koyma Islerini DuzenlemeMerkezi"ni40 olusturdu ve giderlerini yuklendi. Ancak, buisleri yoneten ABDli yoneticilerin de Turkistan BagimsizlikSavasinin ilkelerini ve baslama nedenlerini anlamadigi gozecarpiyordu. ABDli yoneticiler, Rus olmayip ta SSCB deyasamakta olan toplumlarin Avrupa'da yasamakta olanonderlerinin "Bolsviklere Karsi Koyma Islerini DuzenlemeMerkezi" cercevesi icinde birlesmelerini oneriyordu. Bununla birlikte, Bolsevik olmayan ve Bolseviklere karsicalismakta olan Rus'lari "Bolseviklere Karsi Koyma IsleriniDuzenleme Merkezi"nin basinda tutulmakta idiler. Bu durumda, SSCB icinde yasayan diger toplumlar gibi (TurkistanBagimsizlik Savasinin nedenlerinden biri dolayisi ile),Turkistanlilar icin dusunulebilecek bir olay degildi. Belki de bu islerle gorevlendirilmis olan ABDliyoneticiler, butun iyi niyetlerine karsilik, ya ellerindeiyi bilgi olmadigindan, ya da olaylari butun yonleri ileanlamadiklarindan bu tur uygulamalara giriyorlardi. Bu nedenlerle, bu surec icinde Moskova'da kurulmusolan Karsi-Propaganda orgutleri de "Bolsviklere Karsi KoymaIslerini Duzenleme Merkezi" calismalarini onlemekte guclukcekmediler. Turkistanlilarin ikinci amaci olan, Turkistan BirligiKurulusunu ve bu Birlik icin calisan uyelerini saklamak vekorumak calismalari da kisa sure icin basarildi. Taskentbaskent olmak uzere, Turkistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetikuruldu. Ancak, Moskova'daki Sovyet yoneticilerince,Turkistan SSCB ve benzeri olarak 1920 de kurulmus olanHarzem SSCB ve Buhara SSCB de "sonuc" olarak gorulmemekteidi. 1924 yilinda, Buhara ve Harzem SSCBleri gibiTurkistan SSCB de bozduruldu. Toplami parcalanarak,yerlerine Kazak, Ozbek ve Turkmen SSCBleri kuruldu. Kisasure sonra da, Kirgiz SSCB Kazakistan SSCBden; Tacik SSCBde Ozbekistan SSCBden koparilarak iki yeni "cumhuriyet"olarak olusturuldu. Bu duzen 1991 sonuna kadar surdu. 1920lerde yer alan butun bu olaylara karsin, TurkistanBirligi dusuncesi ve kurulusu tam anlami ile ortadankaldirilamamisti. Stalin'in 1928-1953 yillari arasindakitek sozlu yonetimi sirasinda kasitli yaratilan aclik ve"temizleme" yolu ile kirilmalarina karsin, TurkistanBirligi'nin onderleri ve ilkeleri yasamakta idi.41
KAYNAKLAR:
1. Bu yazi Ingilizce olarak "Basmachi" basligi ile ModernEncyclopedia of Religions in Russia and Soviet Union (FL:Academic International Press, 1991), Cilt 4, Sayfa 5-20 deyayinlanmistir.
2. H. B. Paksoy, "Chora Batir: A Tatar Admonition to FutureGenerations." Studies in Comparative Communism Vol. XIX,Nos. 3 & 4, Autumn/Winter 1986, ve kullandigi kaynaklar.
3. Bir anlamda, kuruldugundan bu yana tek kisi'ninbuyruklari (Mutlakiyet) ile yonetilen carligin, yasalaradayali yoldan (Mesrutiyet) "cogulcu" yonetime gecmesi sozuediliyordu.
4. Ayrintilar icin, bak: H. B. Paksoy, Orta Asya CogulcuYonetim Gundemleri (1992), ve kullanilan kaynaklar.
5. Z. V. Togan, Turkili Turkistan (Istanbul, 1981). Sayfa387. Anlasilacagi gibi, Cin ve Cezayir basmacilarinayapilan atiflar, adi gecen ulkelerdeki 1940 ve 1950 lerdekisavaslar ile ilgilidir.
6. Tacitus, The Agricola and the Germania, H. Mattigly(Tr.), Revised by S. A. Hanford (London, 1970). S. 62-64.Cevirisi icin bak H. B. Paksoy, "Turk Tarihi, ToplumlarinMayasi, Uygarlik" Annals of Japan Association for MiddleEast Studies (Tokyo), 1992, No. 7. Bu yazi, Turkiyedeayrica yayinlandi. Bak: Yeni Forum (Ankara), Vol. 13, No.277, 1992.
7. Kasgarli Mahmut, Kitab Diwan Lugat at Turk. Ilk yayin:Kilisli Rifat (Istanbul, 1917-19). 3 cilt. Daha sonra, B.Atalay tarafindan yeniden yayinlandi: Divanu Lugat-it-TurkTercumesi (Ankara, 1939-1941). 3 cilt.
8. Ali Bademci, Turkistan Milli Istiklal Hareketi ve EnverPasa, 1917-1934 (Istanbul, 1975); Abdullah Recep Baysun,Turkistan Milli Hareketleri (Istanbul, 1934); MustafaCokayoglu, 1917 Hatira Parcalari (Paris-Berlin, 1937);Baymirza Hayit, Esir Turkler ((Ankara, 1966); AbdulkadirInan, "1916 Yililndaki Ayaklanma" Turk Kulturu (1963), No.12; Hasan Oraltay, Alas: Turkistan Turklerinin MilliParolasi (Istanbul, 1973); A. Oktay, "Turkistan MilliMuhtariyet Hukumeti" Dergi (1964) No. 19; Ibrahim Yarkin,"Muhtar Turkistan ve Alas Orda Hukumetleri ile BasmacilikHareketleri Hakkinda" Turk Kulturu (1964) No. 23; a. g. y."Turkistanda 1916 Isyani Hakkinda Bazi Bilgiler" TurkKulturu (1968) No. 68; Karsilik olarak, "Basmaci" uzerineRus yazarlari 200 uzerinde yayin yaptilar. Dizin icin bak:Marie Bennigsen Broxup, "The Basmachi" Central Asian Survey(Oxford) 1983. Cilt 2, N. 1.
9. H. B. Paksoy, "Kirim Tatarlari" Belgelerle Turk TarihiDergisi (Istanbul) Sayi 72, Subat 1991.
10. Audrey L. Altstadt, The Azerbaijani Turks: Power andIdentity under Russian Rule (Stanford, 1992). HooverInstitution, Studies in Nationalities Series.
11. Bu konu'larda cok kitap yazilmistir. Ornek olarak bak:Edward Ingram, The Beginnings of the Great Game in Asia,1828-1834 (Oxford, 1979); a. g. y., Commitment to Empire:Prophecies of the Great Game in Asia, 1797-1800 (Oxford,1981); a. g. y., In Defense of British India: Great Britainin the Middle East, 1775-1842 (London, 1984).
12. Yusuf Akcura, "Uc Tarz-i Siyaset" Turk gazetesi(Kahire) 1904, Sayi 24. 1904. Bu yazi, 1912 yilindaIstanbulda bir kitapcik olarak basildi; Turk TarihKurumunca Ankarada 1976 yilinda yeniden yayinlandi.Ingilizcesi icin bak: Ceviren: David Thomas, "ThreePolicies," H. B. Paksoy, Ed., Central Asian Monuments(Istanbul: Isis Press, 1992).
13. Kazim Karabekir, Istiklal Harbimizin Esaslari(Istanbul, 1933-1951); a. g. y., Istiklal Harbinde EnverPasa (Istanbul, 1967); a. g. y., Cihan Harbine NedenGirdik, Nasil Girdik, Nasil Idare Ettik (Istanbul, 1937);a. g. y., Istiklal Harbimiz (Istanbul, 1960), cilt I.Yasami boyunca, Karabekir 30 a yakin kitap yazdi. Bukitaplarin yayimi, degisik kisiler ve yayinevlerincegunumuzde surdurulmektedir.
14. S. J. Shaw & E. K. Shaw, History of the Ottoman Empireand Modern Turkey (Cambridge, 1977).
15. Lowell Tillett, The Great Frienship: Soviet Historianson the non-Russian Nationalities (Chapel Hill, N. C, 1969);Alexander Park, Bolshevizm in Turkestan, 1917-1927 (NewYork, 1957); Hugh Seton-Watson, The Russian Empire, 1801-1917 (Oxford, 1967); Richard Pipes, The Formation of theSoviet Union (Harvard, 1957).
16. H. B. Paksoy, "Nationality and Religion: ThreeObservations from Omer Seyfettin" Central Asian Survey Vol.3, No. 3, 1984.
17. Sina Aksin, 31 Mart Olayi (Ankara, 1970); Ernest E.Ramsaur, The Young Turks: Prelude to Revolution of 1908(Beyrut, 1965).
18. Bu surec ile ilgili olarak, bak: Ahmed Emin [Yalman],The Development of Modern Turkey as Measured by Its Press(New York, 1914); idem, Turkey in World War (New Haven,1931); Halide Edib [Adivar] The Turkish Ordeal (NY, 1928);Uriel Heyd, Foundations of Turkish Nationalism: The Lifeand Teachings of Ziya Gokalp (London, 1950); L. V. Thomasand R. N. Frye, The United States and Turkey and Iran(Cambridge, MA, 1951); F. Kazemzadeh, The Struggle forTranscaucasia 1917-1921 (NY, 1951); T. Z. Tunaya TurkiyedeSiyasi Partiler, 1859-1952 (Istanbul, 1952); Serif Mardin,Jon Turklerin Siyasi Fikirleri, 1895-1908 (Ankara, 1964);G. L. Lewis, Turkey (London, 1965); idem, Modern Turkey(London, 1974); Feroz Ahmad, The Young Turks: The Committeeof Union and Progress in Turkish Politics, 1908-1914(Oxford, 1969); M. Gilbert, Winston S. Churchill, 1914-1916. (Boston, 1971); B. Lewis, The Emergence of ModernTurkey (Oxford, 1976); S. J. Shaw & E. K. Shaw, History ofthe Ottoman Empire and Modern Turkey (Cambridge, 1977);Lord Kinross, Ataturk (New York, 1978); Alvin Z.Rubinstein, Soviet Policy Towards Turkey, Iran, andAfghanistan: The Dynamics of Influence (New York, 1982); M.Sukru Hanioglu, Bir Siyasal Orgut olarak 'Osmanli Ittihatve Terakki Cemiyeti' ve 'Jon Turkluk' 1889-1902 (Istanbul,1985); Sevket Pamuk, The Ottoman Empire and EuropeanCapitalism, 1820-1913: Trade, Investment and Production(Cambridge University Press, 1987); Resat Kasaba, TheOttoman Empire and the World Economy: The NineteenthCentury (State University of New York Press, 1988); BruceMasters, The Origins od Western Economic Dominance in theMiddle East: Mercantilism and the Islamic Economy inAleppo, 1600-1750 (New York University Press, 1988); SelimDeringil, Turkish Foreign Policy during the Second WorldWar: An "Active Neutrality" (Cambridge University Press,1989); Masami Arai, Turkish Nationalism in the Young TurkEra (Leiden, 1991).
19. Kaynaklar icin bak: H. B. Paksoy, "Turk Tarihi,Toplumlarin Mayasi, Uygarlik" Annals of Japan Associationfor Middle East Studies (Tokyo), 1992, No. 7; ve Yeni Forum(Ankara), Vol. 13, No. 277, 1992.
20. Joint Note of the Allied Governments in answer toPresident Wilson, The Murderous Tyranny of the Turks.Arnold J. Toynbee (Hodder & Stoughton, 1917). TarihciToynbee, 1919 Paris Baris Toplantisina katilan Ingiliztakiminin bir uyesi idi. Ek olarak bak: Arnold J. Toynbeeand Kenneth P. Kirkwood, Turkey (Charles Scribners, 1927).
21. M. Kemal Oke, "Prof. Arminius Vambery and Anglo-OttomanRelations 1889-1907" Bulletin of the Turkish StudiesAssociation, Vol. 9, No. 2. 1985.
22. Nikki Keddie, Sayyid Jamal ad-Din "al-Afghani" APolitical Biography (Berkeley, 1972); H. A. R. Gibb, ModernTrends in Islam (Chicago, 1947).
23. Masayuki Yamauchi, The Green Crescent Under the RedStar (Tokyo, 1991).
24. S. S. Aydemir, Makedonyadan Orta Asyaya Enver Pasa(Istanbul, 1970-1972). Uc cilt. (Birkac basimi yapildi); a.g. y., Tek Adam (Mustafa Kemal) (Istanbul, 1963-1965) Uccilt; a. g. y., Ikinci Adam [Ismet Inonu] (Istanbul, 1966-1969) Uc cilt. Ek olarak, bak: Feridun Kandemir, EnverPasa'nin Son Gunleri (Istanbul, 1943).
25. Cemal ve Halil Pasalarin kimlikleri ve ilgili olaylaricin bak: S. S. Aydemir, Makedonya'dan Orta Asya'ya EnverPasa (Istanbul, 1972) Uc cilt.
26. C. E. Bosworth, The Ghaznavids: Their Empire inAfghanistan and Eastern Iran, 994-1040 (Beirut, 1973).
27. V. Smith, The Oxford History of India (Oxford, 1919);Simon Digby, "Iletmish or Iltutmush? A Reconsideration ofthe Name of the Dehli Sultan" Journal of the BritishInstitute of Persian Studies (Iran) 1970, VII, Sayfa 57-64.
28. Lt. Col. Sir Wolseley Haig & Sir Richard Burn (Eds.)The Cambridge History of India (1922-1953), Vol III, Turksand Afghans (1928). M. G. S. Hodgson, The Venture of Islam:Conscience and History in a World Civilization (Chicago,1974); The Babur-Nama in English, (Memoirs of Babur) AnetteS. Beveridge, Tr. (London, 1922). 1969 da yeniden basildi;Muhammad Haidar A History of the Moghuls of Central AsiaBeing the Tarikh-i Reshidi of Mirza Muhammad HaidarDughlad, E. D. Ross, (Tr.), N. Elias, (Ed.) (London, 1898).Ikinci basim icin bak: (New York, 1970).
29. Z. V. Togan, Turkili Turkistan Sayfa 431.
30. Rusca'da "Sovyet," bir yonetim kurulu'na verilen addir.Ornegin, "sehir meclisi," "hukumet meclisi."
31. Istanbul'da 31 Mart 1909 olayini cikaran, "seriatisteyici" tur'den.
32. Bu sure icinde Kirgizlarin "Dordunculer" uzerindekigorusleri icin bak: H. B. Paksoy, "Observations AmongKirghiz Refugees from the Pamirs of Afghanistan Settled inthe Turkish Republic" Journal of the AnthropologicalSociety of Oxford Vol. XVI, No. 1, 1985.
33. Seynour Becker, Russia's Protectorates in Central Asia:Bukhara an Khiva, 1865-1924 (Harvard, 1968). Oncesi sureicin bak: R. N. Frye, The History of Bukhara (Harvard,1954).
34. S. White, "The Baku Congress of the Toilers of theEast" Slavic Review September 1967.
35. Konusma'nin metni icin bak: Masayuki Yamauchi, TheGreen Crescent Under the Red Star (Tokyo, 1991). Toplantiile ilgili ayrintilar icin bak: S. S. Aydemir, Suyu ArayanAdam (Istanbul, 1971). Dorduncu Baski.
36. Sevket Sureyya Aydemir, Suyu Arayan Adam (Istanbul,1971).
37. Bilal Simsir, Ingiliz Belgeleri ile Sakarya'danIzmir'e, 1921-1922 (Istanbul, 1972).
38. Ilk Ingilizce cevirisi 1888 de yayinlandi. Ayrintilaricin bak: Karl Marks, Friedrich Engels, The CommunistManifesto, Introduction and notes by A. J. P. Taylor(Penguin, 1967).
39. American Committee for the Liberation of the Peoples ofRussia.
40. Coordinating Center for the Anti-Bolshevik Struggle.
41. Bak H. B. Paksoy, "Orta Asya Cogulcu YonetimGundemleri" Yeni Forum (Ankara), Vol. 13, No. 281, Ekim1992. Pp. 32-42.