Wednesday, December 21, 2005

H. B. Paksoy: Insan Inciyi Denizden

H. B. Paksoy TURK TARIHI, TOPLUMLARIN MAYASI, UYGARLIK (Izmir: Mazhar Zorlu Holding, 1997) Kultur Sanat Yayini. 165 sayfa ISBN 975-96079-0-5
Copyright 1993 H. B. Paksoy TURK TARIHI, TOPLUMLARIN MAYASI, UYGARLIK kitabinin butun yayin haklari, Bern-Isvicre uluslararasi Copyright anlasmalari uyarinca, H. B. Paksoy adina ABD Kongre Kutuphanesi Copyright kutugune kayitlidir.
14 INSAN INCIYI DENIZDEN CIKARMADIKCA, O ISTER INCI OLSUN -- ISTER CAKILTASI, FARKETMEZ I. Bu yazinin basligi olarak alinan ve atasozuniteligindeki gorusunu, Balasagunlu Yusuf 11ci yuzyildayazdigi Kutadgu Bilig'de kaydetmistir. Aciklamasini daekler: Bilgili bilgisini dili ile meydana cikarmazsa, yillarca yatsa bile, onun bilgisi muhitini aydinlatmaz.1 II. Bu gercek, gunumuzde gecerliligini onemlekorumaktadir. Yusuf Akcura (1876-1935), bugun Avrupa-Asya veOrtadoguda yer alan olaylarin ana cizgilerini 1904 yilindayazdigi Uc Tarz-i Siyaset yazisinda gostermis idi.2 Bunakarsilik, Akcura'nin yazisi uluslararasi duzeyde uzmanarastirmacilarca bile genellikle bilinmemektedir. Bununnedenlerinin arasinda, Uc Tarz-i Siyaset'in 1992 yilinakadar Turkce disinda dunya kamu oyu'na --satis yolu-- ilesunulmamis olmasi ileri surulebilir.3 III. Bir kitabin cevirisinin yapilmis ve yayinlanmisolmasi da yeterli degildir. Timur'un (O. 1405) torunu UlugBey (1394-1449) Astronomi biliminde az gorulen turde birtemel calismasini 1437 yili cevresinde bitirmisti.4 UlugBey'in bu Zij (Yildiz Dizini) kitabi, ilk olarak 1648yilinda o donem'in bilim dili olan Latince'ye cevrilipIngiltere'de uc kez yayinlanmisti. Ek olarak, 1650 ile 1917yillari arasinda, Ulug Bey'in Zij inden yapilan alintilarIngiltere, Avusturya (Yunanca olarak), Polonya, Fransa,Belcika ve ABD de toplam onuc kez daha yayinlandi.5 Bunakarsilik, 17ci yuzyildan baslayarak, Ulug Bey'in kitabiyerine, Ulug Bey'den sonra yasamis diger astronomlarinkitaplari kaynak alinir. Bunun nedenleri uzerine durmakgerekir. IV. Bir kitabin yayinlandiktan sonra gelecek yillardaarastirmacilarca bulunabilmesi ve okunabilmesi de en azkitabin yazilip yayinlanmasi kadar onemlidir. Uluslararasikitapliklarda Turklerle ilgili kitaplar genellikle bir arada toplanmamistir. Rus, Osmanli, Islami, Mogol, Ortadogu gibibasliklar altinda dagitilmislardir. Bu yuzden uluslararasiuniversitelerde Turklerle ya da Turkiye uzerine arastirmayapmak istegi ile calismalarina baslayan bir ogrencinin,aradigini bulamadigindan, kisa surede bezginlik vebikkinlikla konusunu degistirdigi az gorulen bir olaydegildir. Ortaokul ve liseler icin ders kitabi yazmaktaolan profesorler de bu gibi guclukleri kolayliklayenemezler. Turkiye ve Turklerle ilgili kaynak kitapbulamadiklari icin, yazdiklari kitaplarda Turkler genellikle yalnizca "Islam dunyasi" nin kucuk bir parcasi olmaktanote'ye gidemez. Bu turde yazilmis ders kitaplarini okuyarak egitilen ogrenciler de, universite ogrenimleri sirasindaarastirma yapmak istediklerinde, gene bu tur kavramlarlakarsilasirlar. Doktora calismalari sirasinda dusuncelerinde sorular uyanmaya baslar ise de, icine dokuldukleri kaliptancikmalari olagan degildir. V. Toplumlarin dusunceleri, toplumu olusturanbireylerin dusuncelerinin toplamidir. Bireylerindusunceleri ise, egitim yolu ile okullarda mayalanir. Bugorus'u, Katolik kilisesinin "egitim kolu" olan Jesuitlerin6kurucusu St. Ignatius Loyola (1491-1556) da aciklikla dilegetirir: "Bana kucuk cocugu verin. Buyudugunde kimin yaninda kaldigi benim icin o kadar onemli degildir."7
Karsilastirma yapmak bakimindan, Turklerce Istanbul'dakiEnderun okulunun (ve devsirme ocaginin), St. Loyola'nindogumundan once kurulmus oldugu animsanabilir. Daha da eskiTurk gelenekleri arasinda, "ana-baba" diyerek ilk sozlerinikonusmaya baslayan cocuklara "bilmece-bildirmece" ogretmekvardir. Bu "bilmece ve bildirmeceler" vakit oldurme ya daeglence istegi ile yaratilmamislardir. Amaclari, cocuklarakarsilastirmali-elestirici ve secici dusunce yeteneklerininasilanmasidir; toplumlarinin degerlerinin aktarilmasidir.8 Kolaylikla ogrenilebilmeleri ve ilerde animsanabilmeleriicin de, bilmece-bildirmeceler ses uyumlari icindeduzenlenmislerdir. Bu da, Turk atalarinin bugun "yenidenbulunmakta" olan "yeni" egitim yontemlerine dogru adimlariyuzyillar ya da bin yil once atmis olduklari anlamina gelir.
VI. Bir is'e baslanmis olmasi yeterli degildir. Unutulmamalidir ki, Turk dusunurlerince yazilan "inci" lersu uzerine cikarildiklarinda "cakiltasi" olmaktankurtulacaklardir; Okullarda okutulup ve okunduklarinda"inci" olacaklardir. Baslanan is'in aksatilmadan ve nitelikve niceliklerinin yozlasmasina neden verilmeden surdurulmesi gereklidir. Yozlasmanin onune gecebilmek te, dunyaduzeyinde bilimsel yarisma'yi gerektirir. Turkiye disinda19cu yuzyilin sonundan bu yana Turkler uzerine basilmisarastirma kitaplarinin buyuk bir cogunlugu, ozel gundemlerle yazilmislardir. Bu gundemler, yazarlarinin gorus acilarinave cocukluklarinda aldiklari egitimlere gore degisir. Butur kitaplara, yalnizca "duzeltici karsilik" vericikitaplarin yazilmasi bir kaynak kaybindan ote'ye gidemez. Yalnizca "tanitim" yolu ile kitap kitliginin getirdigisorunlari duzeltmeye calismak, tam anlami ile bir kayiptir.Ancak, bu tur kitaplarin kitapliklarda Turkler uzerine "tekkaynak" olarak kalmasinin getirecegi sonuclardusunulmelidir. VII. Unlu uluslararasi sergilerde durum, uluslararasikitapliklardan cok degisik degildir. Bu sergilerde, pekcokulus'un mayalarini belirleyici degerli varliklar sergilenir. Bu varliklar arasinda: bir toplumun bireylerinin gundelikyasamlarinda kullandiklari taki ve yuzuklerden, giysilerine;hukumdarlarin kisisel yemek kasiklarindan, yonetim isleriniyuruturken uzerinde oturduklari ozel konumlara kadar degisikgerecler bulunur. Bir toplumun yarattigi varliklar, otoplumun kendine verdigi ad altinda dizilir, derlenir vesergilenir. Bireylerinin sayisi yeryuzundeki Turklerin ondabirini bulmayan toplumlarin uygarliklarinin ozelliklerinibelirleyen varliklar oz adlari altinda titizlikle korunur,sergilenir. Turklerin yaraticiligi ile ortaya cikmisvarliklar ise genellikle "Islami" ya da "Islam Uygarligi" yada diger basliklar altinda gorulur ve gosterilir.9 Karsilastirma yapmak bakimindan dusunulecek olursa, Ingiliz,Fransiz, Alman, vb gibi toplumlarin varliklari "Hristiyan"uygarligi degil, mayalarinin oz adlari ile, Ingiliz,Fransiz, Alman, vb adlari ile bilinir ve kaydedilir. Japon,Cin varliklari "Budist" basligi altinda ortak dizinolusturmaz; Japon ve Cin uygarliklari olarak ayri-ayriderlenirler. Iran, Arap vb gibi Ortadogu uygarliklarivarliklari da, gene oz adlari altinda, koken niteliklerikesinlikle belirtilerek yerlerini alirlar. VIII. Bir ulus, var olusunun ve yasam temelinde yatandegerleri korumak ve gelistirmek icin belirli cizgide uzunsureli atilimlarini belirler ve uygulamaya gecer. Buyondeki koklu ve surekli arastirmalari gelecege donuk olarakduzenler, ve uygulamaya koyar. Dusunce onderleri,uygulayici onderlerle isbirligi eder. Tarih boyunca bu turyaklasimlarin cok ornegi kaydedilmistir.10 Omer Seyfettin(1884-1920), bu konuda gerekli adimlarin atilmasini ilksalik veren 20ci yuzyil Turk dusunurlerinden biridir. 1919-1924 Turk Kurtulus Savasi oncesi, Birinci Dunya Savasisirasinda, Ilk Dusen Ak ve Ashab-i Kehfimiz yazilariniyazmistir.11 Bu yazilarda, Turk maya'sinin korunmasiuzerine dusuncelerini genel kavramlar olarak ele almistir: "Cevreme baktim: yazarlar, konusulan dogal dil ile yazma calismalari yapiyorlar; ozanlar, ulusal tuyuglari, ulusal seslendirme ile yaziyorlar; hukukcular, Turk yasalarini derlemekteler.... egitimciler, ulusal egitimi duzenlemekteler...12
Ataturk'un (1881-1938), Omer Seyfettin'in 1911-1920 yillariarasinda yogunlukla yayinlanip dagitilan yazilarini okumusoldugu ve etkilendigini dusunmek guc degildir. Seyfettin deIstanbul'da gunun akimlari ve olaylari icinde Harp Okulunubitirmis idi. Mustafa Kemal ile birlikte, 1909daIstanbul'da yer alan Irtica olayini bastirmak icin, Selanikuzerinden gelen Hareket Ordusu icinde gorev yapmisti.13
IX. Temel arastirmalara dayali, uluslararasi duzeydebilimsel nitelikte her konuda koklu kitaplar yazilir veyayinlanir. Gunumuzde bu kitaplarin tanitimlari, kapsamlariayrintili olarak belirlenmis uluslararasi yontem vegereclerle yapilir. Boylelikle, dunyanin neresinde olursaolsun, ortaokul ve liseler icin ders kitabi yazanprofesorler saglikli kaynaklardan bilgi edinme olanaginibulabilir. Cok yonlu temel kaynak kitaplarini kullanarak,Turklerin dunyadaki yerini ve etkilerini daha koklu olarakanlayabilirler. Uluslararasi duzeyde kurum, kurulus vedevletlerin dis iliskilerinden sorumlu uzmanlar da, uyesibulunduklari toplumlar yararina yaptiklari calismalar icinde kaynak bilgi edinebilirler. Bu gercekler, Turklerle isyapmak isteyen uluslararasi ticari-sinai kuruluslarinyoneticilerine ve uzman yardimcilarina kadar uzatilabilir.14
X. Koklu ve uluslararasi bilimsel duzeyde arastirmakitaplari ise, gerekli yontemlerle yetismis bilimadamlarinca yazilabilir. Bu nitelikte bilim adamlari isekolayca ya da kisa surede egitilemez. Yetenekli genclerin,lise'yi bitirdikten sonra ortalama yirmi yil duzenli vebilincli bir ogrenimden gecmeleri gerekir. Konu uzerinekurulmus ve calismakta olan bir universite kursusu de yokise, bu yetenekteki bilim adamlari cok ender olarak ortayacikabilirler. Inci'ler'in varligi bilinemez; cakiltasiolarak kalirlar. XI. "Vakifli Turk Tarihi Kursusu" kurulmasi konusundayapilmis uc bolumlu ayrintili bir oneri 1990-1991 yillarindayazilip Turkiyede dagitilmistir.15 Belirtilmesi gerekir ki,sozu edilen Vakifli Turk Tarihi Kursusunun, oncelikleOsmanlilar otesi Turk Tarihi uzerinde calismasikacinilmazdir. Osmanli donemi, butun buyuklugune karsi,Turk gecmisinin ancak kucuk bir oranini olusturur. Turk KutBilgisi'nin geri kalan bolumleri bilinmeden, Osmanli donemide tam olarak anlasilamaz.16 XII. Her is, devlet'ten beklenemez. Ozel kisilerinsorunlari gorup, cozum getirmek icin uzerlerine dusengorevleri ustlenmeleri gerekir. Ataturk'un de GencligeHitabesinde goz onune getirdigi gercekleri bu kapsamda daele almak ve uygulamalarina gecmek gereklidir: "... Istikbalde dahi, seni bu hazinenden mahrum etmek isteyecek dahili ve harici bedhahlarin olacaktir.... Bu imkan ve serait, cok namusait bir mahiyette tezahur edebilir...." Uluslararasi universitelerde Vakifli Turk TarihiKursulerinin kurulmasi da bu gorevler arasindadir. Devletkatkisi ile kurulmus ya da kurulacagi soylenen tek bir kursude yetersiz kalacaktir. Genel uygulamaya gore, bir VakifliKursunun kurulmasi icin gerekli para kaynagini saglayankisinin adi, bu kursu'ye verilir. Bu yontem, sonyuzyillarda degisik ulkelerde calismakta olan universitelerde uygulanagelmektedir. Vakifli Turk TarihiKursusu kurucularin adlarinin da bu kursulere verilmesi endogal olaydir. Gunumuzde yalnizca ABD universitelerinde herkonuda --ve Turkler disinda her insan toplulugu uzerine-- calismakta olan Vakifli kursulerin sayisi binlerevarmistir.17 XIII. Balasagunlu Yusuf, Kutadgu Bilig'de sozunusurdurur: Bilgisiz insan hep hastalikli olur; Hastalik tedavi edilmezse, insan cabuk olur. Ey bilgisiz, git, hastaligini tedavi ettir; Ey mesut alim, bilgisizligin ilacini sen soyle.18
KAYNAKLAR:
1. Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig. Ceviren: R. R. Arat(Ankara: TTK Basimevi, 1974). Ikinci Basim. 212ci ve 214cuikililer. Sayfa 26-27. Ingilizce cevirisi: R. Dankoff,Wisdom of Royal Glory: Kutadgu Bilig. (Chicago, 1983). Yayinevinin bildirdigine gore, bu ceviri tukenmistir. 2. Yusuf Akcura, Uc Tarz-i Siyaset. (Ankara: Turk TarihKurumu, 1976). Akcura'nin bu yazisi ilk kez 1904 yilinda,Ingiliz yonetimi altindaki Kahire'de yayinlanan Turkgazetesinde basilmistir. 3. Bak: David Thomas, "Yusuf Akcura's Three Policies," H. B. Paksoy, Editor, Central Asian Monuments (Istanbul:Isis Press, 1992). 4. Bak: Aydin Sayili, Ulug Bey ve Semerkanttaki IlimFaaliyeti Hakkinda Giyasuddin-i Kasi'nin Mektubu (Ankara:TTK, 1960); a. g. y., The Observatory in Islam and itsPlace in General History of the Observatory (New York: ArnoPress, 1981). Ankara, 1960 kaynagindan yeniden basim. 5. Bak: Kevin Krisciunas, "The Legacy of Ulug Beg" in H. B. Paksoy, Editor, Central Asian Monuments (Istanbul:Isis Press, 1992). 6. W. Bangert, A History of the Society of Jesus (1972). 7. St. Igantius'un 1522 de yazmaya basladigi: TheSpiritual Exercises, Translator: Anthony Mottola (New York,Doubleday, 1964) bu konuda onemlidir.
8. H. B. Paksoy, "Turkbilimci Ebubekir Ahmedcan Divay." Turk Kulturu (Ankara) Sayi 309, Yil XXVII, Ocak 1989.
9. Bir ornegi icin, bak: H. B. Paksoy, "M. Ali--Let usLearn our Inheritance: Get to Know Yourself." Cahiersd'Etudes sur la Mditerrane orientale et le monde turco-iranien (Centre d'tudes et de recherches internationales \Fondation nationale des sciences politiques \ Centrenational des lettres -- Paris). No. 11, 1991. Pp. 141-158.
10. Guncel bir ornegi icin, bak: Daniel Bell, "TheCultural Wars: American Intellectual Life, 1965-1992" TheWilson Quarterly (Washington, DC) Vol. XVI, No. 3, Summer1992. Sayfa 74-107.
11. Omer Seyfettin, Ilk Dusen Ak (Istanbul: Rafet ZaimlerKitabevi, 1962) [ilk yayinlandigi yer ve gun, eldekikaynaklarda kaydedilmemistir]; Omer Seyfettin, Ashab-iKehfimiz: ctimai Roman (Istanbul: Kanaat Kitaphanesi,1918). Yeni basimlari yapilmistir. Ornegin: (Ankara: BilgiYayinevi, 1970).
12. Bu yazilarin Ingilizce ozetleri icin, bak: H. B.Paksoy, "Nationality and Religion: Three Observations fromOmer Seyfettin" Central Asian Survey (Oxford) Vol. 3, No. 3(1984). Seyfettin'in bu yazilari yazmasina neden olaylaruzerine yorumlar icin bak: Tahir Alangu, Omer Seyfettin(Istanbul: May Yayinlari, 1968).
13. Kisisel olarak tanisip-tanismadiklarinin arastirilipbelgelenmesi ilgi cekici sonuclar verebilir.
14. Bak, H. B. Paksoy, "Turk Tarihi, Toplumlarin Mayasive Uygarlik" Annals of Japan Association for Middle EastStudies (Tokyo) 1992, No. 7. Sayfa 173-220. Bu yazi ikincikez "Tarih, Toplumlarin Kimligi ve Uygarlik" adi ile YeniForum (Ankara) dergisi Haziran 1992, Cilt 13, Sayi 277,Sayfa 54-65 de yayinlanmistir. 15. Birinci bolum'u, "Vakifli Turk Tarihi KursusuOnerisi" baslikli ve "Asagidaki Belgeleme Yazisi, ABD dekurulmasi ongorulen VAKIFLI TURK TARIHI KURSUSUcalismalarini desteklemek amaci ile, ABD'nin ileri gelenarastirma universitelerinde gorev yapmakta olan bir ogretimuyesince 1990 yilinin Mayis ayinda yazilmistir" tanitimlidir. Diger iki bolum ise: "Ticaret, Tarih veUluslararasi Yarisma" (Eylul 1990); ve "Dusunce Akimlari,'Yeni Dunya Duzeni' ve Goruntuleri" (Mayis 1991) baslik ve gunleri ile goruslere sunulmus, dagitilmislardir.
16. "The 'Basmachi'" (Turkistan National LiberationMovement 1916-1930s) Modern Encyclopedia of Religions inRussia and Soviet Union [MERRSU] (Florida: AcademicInternational Press, 1991) Vol. IV. Pp. 5-20. 17. Bak: H. B. Paksoy, "Turk Tarihi, Toplumlarin Mayasive Uygarlik" Annals of Japan Association for Middle EastStudies.
18. Arat cevirisi, 157 ve 158ci ikilikler. Sayfa 22-23.