Wednesday, December 21, 2005

H. B. Paksoy: Turkbilimci Abubekir Ahmedcan Divay

H. B. Paksoy TURK TARIHI, TOPLUMLARIN MAYASI, UYGARLIK (Izmir: Mazhar Zorlu Holding, 1997) Kultur Sanat Yayini. 165 sayfa ISBN 975-96079-0-5
Copyright 1993 H. B. Paksoy TURK TARIHI, TOPLUMLARIN MAYASI, UYGARLIK kitabinin butun yayin haklari, Bern-Isvicre uluslararasi Copyright anlasmalari uyarinca, H. B. Paksoy adina ABD Kongre Kutuphanesi Copyright kutugune kayitlidir.
10 TURKBILIMCI ABUBEKIR AHMEDCAN DIVAY
Carlik Rusyasinin baskenti St. Petersburgdaki GenelkurmayBaskanligi bunyesinde bir "Asya Bolum"u calismalarini surdurmekteidi. Bu bolumde gorevlendirilen subaylarin (askeri egitim veyeteneklerine ek olarak) Asya dilleri, maya ve edebiyatlarini iyibilmeleri ongorulmustu. Asya'ya yapilacak isgalci Rus askeriharekatlarinda gorevlendirilen ordu komutanlarina, danismanliketmeleri icin "dogu bilimleri" uzmanlari ataniyordu. Budanismanlarin cogunlugu carlik Rusyasi universitelerinde vecarlik bilimler akademisinde gorev yapan unlu dogu bilimleriprofesorleri idi. Carlik genelkurmay Asya bolumunun subaylari,bu sivil danismanlarla birlikte gorev yapmaktaydilar. Ruslar, buduzeni Ingilizlerin buyuk olcude gelistirdigini biliyor ve ornekaliyorlardi.[1]
Dogu bilimleri profesorlerinin Alman, Fransiz, Litvanya vbasilli olmalari ve bir cogunun doktoralarini, egitim veogrenimlerini Rusya disinda yapmis olmalari bir engel olarakgorulmuyordu. Carlik bilimler akademisinin tam anlami ileuluslararasi bir duzende calismakta olmasi, aslen Alman bilimadamlarinca kurulmus olmasi ve Dogu Bilimleri "zerinde genisolcude yayinlar yapmasi Rus subaylarinin daha iyi sviyedeyetismesine yardimci oluyordu.
Carlik Rusyasinda dogu bilimleri egitimi uc basamak olarakyurutulmekteydi Carlik bilimler akademisi ve St. Petersburguniversitesi en ust duzey'i olusturmaktaydi. Moskova, Kazan veOrenburgdaki "Orta Basamak okullari" gumruk vediger devletmemurlarinin yetistirilmesi icin acilmisti. Moskovadaki Lazarevenstitusu ilkadimda Ermeni genclerinin egitilmesi icin kurulmusolup, sonralari carlik hukumeti tarafindan bu orta basamakokullarinin cogaltilmasi sirasinda ornek olarak tutulmustu. Gurcu ve diger kokenli ogrencilerin alinmasi ile genisletilenLazarev enstitusu, orta basamaktaki devlet memurlarinincogunlugunu yetistiriyordu. [2]
Son basamagi ise, "dilmac okullari" olusturuyordu. Asyaninnufusunun ezici agirliginin Turk kokenli olmasi dolayisi ile, budilmaclik okullarina oncelikle Turk kokenli ogrencileralinmaktaydi. Bu dilmaclik okullari carlik Rusyasinin 16-17ciyuzyillarda yururluge konulan genisleme politikasi sonucu, ilkolarak isgal ettigi Idil-Yayik (Volga-Ural) ve Turgay sulariarasindaki bolgede yasayan Tatar, Kazak ve Baskurt genclerinihedef aliyordu.
Diger Turk agizlarini kolaylikla anlayan ve konusan bugenclere Ucuncu Basamak okullarinda Rusca ogretilmekteydi. Belkide bir Rus'un Turkce konusmasini ogrenmesinden daha kolay olarakRusca konusmasini ogrenebilen bu gencler, egitimleritamamlaninca, dogup-buyudukleri bolgelerden uzaklarda gorevyapmaya gonderilmekteydiler. Boylelikle bu gencler dogudaki Turktoplumlarinda Ruslara oranla cok daha iyi duygularlakarsilanmakta ve Carlik Rusyasinin doguya dogru genislemesine(belki de bilmeden) buyuk olcude katkida bulunmaktaydilar.
Turkluk bilimleri konusunda cok degerli arastirmalar yapanve eserler veren Abubekir Ahmetcan Divay bir Baskurt idi. Bugunicin, ozel hayati ile ilgili bilgilerimiz sinirlidir. 19 Aralik1855de Orenburg'da dogmus, KAzaklar arasinda buyumustu. Oenburg'daki Nepliuev Askeri Akedemisinin Asya Bolumunde, sonrada Dilmaclik ve Dogu Bilimleri Bolumunde okudu. Kayitlara gore,sinif arkadaslarinin cogunlugu Kazak gencleri idi.
Divay, 21 yasinda (1876-1877) yukarida adi gecen okulubitirerek Carlik hukumet memuru olarak Turkistan Askeri Valiligiemrine atandi. (1865 te Taskent ve 1883-84 the de GoktepeTurkmenleri uzerinde Rus askeri hakimiyetinin ve isgalhukumetinin askeri valilik yolu ile kuruldugunu anmsayalim). Evliya Ata (Rusca kaynaklarda Auile-Atinsk olarak anilir) askeribolgesinde Guvenlik mufettisi olarak goreve basladi. Sonra,Sari-Derya Genel Valiligi dilmacligina ve Ozel Gorevler Bolumuneaktarildi. Bu gorevler Divay'a bozkirlarda buyuk olcude geziolanaklari sagladi. Kazak, Kirgiz ve Ozbekler arasinda dolasmayabasladi.
Kaynaklara gore [3] Divay, 1883 yilinda bozkir Turkleritarihi ile ilgili kaynak, belge ve elyazmalarina ilgi gostermeyebasladi. Icinde gezdigi bolgelerde okuma-yazma bilen Kirgiz,Kazak, Karakalpak ve diger boylardan destanlar, siirler,bilmeceler ve samani dualar topluyordu. 1884 yilinda Sari-DeyaGenel Valisi olan N. I. Grodekov, Kazak, Kirgiz tore veyasalarini toplayarak kitap halinde yayinlamak kararini almisti. Divay da bu konularda bilgi toplamak icin gorevlendirildi. Grodekov'un dizisi "kirgizy'i karakirgizy Syr-Dar'inskoi oblasti"(Taskent, 1889) cilt I ile yayinlanmaya basladi. Bu kitapuzerinde calisirken, Divay kendi adina da yayinlamak icinarastirmalara basladi. Divay, topladiklarini "Sbornik materialovdlia statistiki Syr Dar'inskoi oblasti" dergisinin 1891-1897,1901, 1904, 1905 ve 1907 yillarinda cikn sayilarinda bastirdi.
Bunlar Divay'in yayinlanan yegane yazilari degildi. "Zapiski Vostochnogo otddeleniia Russkogo arkheologicheskogoobschestva" nin 1896 yilliginda Turk destanlari ve buldugukaynaklar uzerine bir gozlemi basilmisti. Bu tarihten sonraDivay, Turkluk bilimleri uzerine diger bilimsel dergilerdeyayinlarini surdurdu. "Okrains," "Sredniaia Aziia," "IzvestiiaObschestva arkheologii istorii i etnografii," "IzvestiiaTurkestanskogo otdela Russkogo geogrraficheskogo obschestva," "Zapiski Russkogo geograficheskogo obschestva" bunlardanbildiklerimizdir.
1906 yilinda Divay, Taskent'deki "tatar" okulu mudurluguneatandi. (O yillara kadar, Ruslar, Turk boylarina ---Osmanlilardisindakilere--- Tatar; bozkirlarda yasayanlara da "Kirgiz"adini vermekteydiler). Bununla birlikte, "Turkistanskiii sbornikstatei i sochninenii otnosiashchikhsiak Srednei Azii 1878-1887" ekatkida bulundu. Kaynaklara gore[4], Divay'in yazilari bu adigecen dizin'in 566, 567, 568 ve 569 cu ciltlerinde basildi.
1915 yilinda, Divay'in Turkluk bilimlerine verdigi emeklerin25ci yili kutlandi. Bu kutlamaya "Zhivaia Starina" [5] dergisiozel bir sayi cikararak katildi. Radloff, Bartold, Katanov [6]gibi tannmis dogu ve Turkluk bilimcileri Divay'in yazi vearastirmalari uzerine tanitici bildiriler yzdilar, birlikteyaptiklari calismalar uzerine anilarini aktardilar.
Divay, 1918 de Taskentte kurulan Orta Asya universitesindeKazak Soybilim dersleri vermeye basladi. Bu universite icindeacilan Turkistan Dogu Bilimleri Enstitusunde Kirgiz Dil veSoybilim Kursusune atandi. Once "Bagimsiz Okutman," sonra daKursu profesoru oldu. 1922 ilkbaharinda Turkistan Cumhuriyeti,Narkompros (Milli Egitim Komserligi) Kirgiz BilimselArastirmalari Komisyonunun basina gecerek bir arastirma gezisiyonetti. Bu arastirma gezisinde toplanan sekiz bin sayfaliktemek bilgileri bir yil icinde Divay bizzat derledi ve aciklaycinotlarla yayina hazirladi. Ayni yil, milli dil ogretimindereform ozel komisyonunun uyeligini yapiyordu.
Divay'in Turkluk bilimlerine verdigi emekleri 1923 yilndagene kutlandi. 1933 yilinda oldugu hakkinda verilen bilgidisinda, yasaminin son on yilini nasil gecirdigini bilmiyoruz. Bununla birlikte, Z. V. Togan, Divay ile 1913 yilinda Taskent'tetanismis ve yaptigi konusmalarin bir bolumunu yaynlamistir. [7] Ek olarak,Zhivaya Starina'da V. A. Gordlevskii, Divay ile ilgiliolarak sunlari yazmisti: "Divaev'in (Divay'in Rus kaynaklarinda yazilisi) cok ovulmesi gerekli tutumlarinin basinda, "Turkistanskaia vedemost" gazetesinde yayinlanan yazilari tekrar bastirmasi ve kaybolmalarinin bu yoldan onune gecmesidir."
Divay'in "cok ovulmesi gerekli tutumlari" bununlabitmemektedir. Bozkirda topladigi Turk destanlarini, orneginCora Batir'i, yayinlarken Divay carlik Rusyasinda yururlukte olansansur kanunlarini goz onunde tutmak zorunda idi. Bu sansurkanunlari Carlik Rusyasinda onemli bir yer tutmakta olup, ucbolumde ozet olarak incelenebilir:
1. I. Petro, 1722de Carlik Rusyasi tabiyetinde olanlarauygulanacak sansur kurallarini yururluge koymaya calismisti. Ilksansur kanunu 1804 de I. Alexander zamaninda yayinlandi. Bukanunlari, 1826 ile 1828 arasinda I. Nicholas cok agirlastirdi. Anca, bu kanunlar o derce agirlasmisti ki, uygulanmalari olanakdisi idi. Dolayisi ile, 1828 de gozden gecirilip yeniden basilanbu kanunlar, carlik devrinin sonuna kadar gecerli kaldi.[8]
2. Carlik ordulari 19cu yuzyilin basinda Kafkaslari isgalettikten sonra, bu bolge icin ozel sansur kanunlarinincikarilmasi ongoruldu. III. Alexander devrinde (1881-1894) Rusolmayanlar icin uygulanan sansur, Ruslastirma veHristiyanlastirmayi hedef almisti. Dolayisi, ile, Rusluk veHristiyanliga aykiri yayinlari onlemek niteliklerini detasiyordu. Kafkas bolgesi de Tiflisteki "Viceroy" (car naibi)tarafindan, Rus kanunlari ornek olarak yonetilmekteydi. [9]
3. Daha once bugunku adi ile Kazakistan'i isgal eden Carlikordulari, 1865-1884 arasinda bozkirlarin guneyine de girmis,Taskent merkez olmak uzere bir askeri valilik kurmuslardi. BuGenel Askeri Valiligin bu sure icinde bolgede gerekli gordugukanunlari gunluk emir olarak cikarmakta oldugu anlasilmaktadir. (Ek arastirma yapilmasi gereklidir). Dolayisi ile TurkistanAskeri Bolgesinde yasamakta, ana yurdu Turkistan olan yerli halk"yabanci" olarak anilmakta ve islem gormekte; dolayisi ile sansurkanunlari da bu kapsama girmekte idi.
Bu durum goz onunde tutularak Divay'in icinde bulunduguguclukler kolaylikla anlasilacaktir. Cora Batir destani,Ruslarin Kazan'a saldirisini, Tatarlarin Cora Batir onculugundekarsi koymalarini, Ruslarin 1552 yilinda Kazan'i isgal edisi veCora Batir'in bu olay sirasinda olumunu dile getirir. [10] Destana adini veren Cora Batir'in tarihi bir kisi olabilecegidiger kaynaklardan da anlasilmaktadir. [11] Elimizdeki bilgileregore Divay, Cora Batir destanini ilk olarak kagida aktaripbastiran Turk Bilimcidir. Destanin sonunu soyle baglar: Cora Batir'in daha sonra ne yaptigini bilmiyoruz. Soylendigine gore, Kazan'a dondu. Simdi biz de dunyayi sarsarak gecip-giden, gunu gelmeden gocen bu yigit batirlarin ruhu icin yakaralim. Tanrim, yattiklari yerin topragi onlara agir gelmesin. Bunu soyledikten sonra agzimizi kapatiyoruz. Sayin okurlarimiz, eger anlattiklarimizda bir ozurlu yer bulursaniz, ozurumuzu bagislayin. Biz insan'iz ve insanlar ara-sira yanlislar yaparlar. [12]
Divay, Cora Batir'dan baska en az uc tarihi Turk ana [13]destanini (Alpamis, Idige Batir, Kambar Batir) da ozanlardantoplayarak kagida aktarmis, basilmalarini saglamistir. Digerniteliklerine ek olarak,, Turk boylarinin tarihi benlik, tore vegeleneklerini icinde bulunduran en guclu ve temel belge olmalaribakimindan Turk destanlarinin onemi buyuktur. [14]
Diger emekleri bir yana birkilacak olsa bile, Divay'in butungucluklere gogus gererek Turk destanlarini kaybolmaktan kurtarmakamaci ile yaptigi calismalar, onu buyuk bir Turk Bilimci olarakanmamizi gerektirir. Divay'in yaptigi calismalarin tarihi onemi,
II. dunya savasi sonrasi Turk destanlarinin basina gelenolaylarca bir defa daha vurgulanmis, Turk destanlarinin tamamininvakit gecirmeden yayinlanmalarinin geregini gene ortayakoymustur. [15]
Kisacasi, Balasagunlu Yusuf'un 900 yil once Kutadgu Bilig'deyazdiklari Divay icin de gecerlidir: Dikkat edilirse, herkes uzerine birsey giyer; fakat akilli ve bilgili insan hil'at ile degil, aslina degerlidir. [16]
KAYNAKLAR:
1. Charles Marvin, The Russian Advance Towards India:Conversations with Skobeleff, Ignatieff and other DistinguishedRussian Generals and Statesman, on the Central Asian Question(London, 1882)
2. Carlik Rusyasindaki Dogu Bilimleri uzerine egitim yapankuruluslar icin bak: Richard Frye, "Oriental Studies in Russia" Wayne S. Vucinich, ED., Russia and Asia: Essays on the Influenceof Rusia on the Asian Peoples (Stanford, 1972).
3. Abubekir Ahmedjan Divay uzerine yazilanlarin basinda gelenkaynak: Kazakhskaia naraodnaia poezia: Iz obraztsvo sobrannykh izapidsannykh A. A. Divayevm (Alma-Ata, 1964)
4. M. Ghabdullin ve Sydykov, Kazak Halkinin Batirlik Jiri (Alma-Ata, 1972)
5. Zhivaia Starina No. 3 Taskent, 1916.
6. Radloff Alman dogumlu olup, doktorasinin Almanyada yaptiktansonra carlik hizmetine girmisti. Bartold, Alman asilli biraileden idi. Egitimi carlik Rusyasinda yapmisti. Katanov ise,Togan'a gore Sagay Turklerindendir. Bak, Z. V. Togan, Hatiralar(Istanbul, 1969)
7. Z. V. Togan, Bugunku Turkili (Istanbul, 1981) S. 556-557.
8. Carlik Rusyasindaki sansur kanunlari icin bak: M.T. Choldin, AFence Around the Empire: Censorship of Western Ideas under thetars (Durham, 1985).
9. Bu donemde Rus olmayanlara uygulanan sansur kanunlari icinbak: H. Ston-Watson, The Rusian Empire, 1801-1917 (Oxford, 1967).
10. Bak H. B. Paksoy, "Chora Batir: A Tatar Admonition to FutureGenerations." Studies in Comparative Communism Vol. XIX, Nos. 3& 4, Autumn/Winter 1986. Pp. 253-265. Turkiyede yayinlanmisolan Cora Batirlar dizini de bu bildiride yer almaktadir.
11. Jaroslav Pelenski, Russia and Kazan: Conquest and ImperialIdeology, 1488-1560 (The Hague-Paris, 1974).
12. A. A. Divay, Cora Batir (Taskent, 1895).
13. "Ana Destan" deyimi aciklamasi icin, bkz: H. B. Paksoy,"Dastan" Modern Encyclopedia of Religions in Russia and SovietUnion [MERRSU] (Academic International Press, 1995) Vol. VI. Pp.222-231.
14. H. B. Paksoy, "Central Asia's New Dastans." Central AsianSurvey Vol. 6, N. 1, 1987, Pp. 75-92.
15. Bkz. not 13 ve icindeki kaynaklar; H. B. Paksoy, ALPAMYSH:Central Asian Identity Under Russian Rule (Hartford, Connecticut:AACAR, 1989). Association for the Advancement of Central AsianResearch Monograph Series.
16. Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig. R.R. Arat cevirisi. CiltII. Ikinci Baski. (TTK, 1974) S. 32, 299. ikili.