Turk Tarihi Toplumlarin Mayasi Uygarlik

H. B. PAKSOY Copyright 1993

2005-12-21T11:56:00.000-08:00

H. B. PAKSOY TURK TARIHI, TOPLUMLARIN MAYASI, UYGARLIK (Izmir: Mazhar Zorlu Holding, 1997) Kultur Sanat Yayini. 165 sayfa. ISBN 975-96079-0-5 USA LIBRARY OF CONGRESS ACCESSION: 39322501 AUTHOR: Paksoy, H. B., 1948- TITLE: Turk tarihi toplumlarin mayasi ve uygarlik / PLACE: Izmir [Turkey] :PUBLISHER: Mazhar Zorlu Holding, Kultur Sanat Yayini, YEAR: 1997 PUB TYPE: Book FORMAT: vi, 165 p. ; 22 cm. NOTES: Includes bibliographical references History of the Turkish origin and civilization. ISBN: 9759607905ALT TITLE: Turk tarihi toplumlarin mayasi uygarlik Copyright 1993 H. B. Paksoy TURK TARIHI, TOPLUMLARIN MAYASI, UYGARLIK kitabinin butun yayin haklari, Bern-Isvicre uluslararasi Copyright anlasmalari uyarinca, H. B. Paksoy adina ABD Kongre Kutuphanesi Copyright kutugune kayitlidir.

ICINDEKILER

2005-12-21T11:55:00.000-08:00

Copyright 1993 H. B. Paksoy TURK TARIHI, TOPLUMLARIN MAYASI, UYGARLIK kitabinin butun yayin haklari, Bern-Isvicre uluslararasi Copyright anlasmalari uyarinca, H. B. Paksoy adina ABD Kongre Kutuphanesi Copyright kutugune kayitlidir. ICINDEKILER [Ilk yayin ayrintilari]01 ONSOZ02 TURK TARIHI, TOPLUMLARIN MAYASI VE UYGARLIK[Annals of Japan Association for Middle East Studies(Tokyo) No.7, 1992]03 VAKIFLI TURK TARIHI KURSUSU ONERISI04 TICARET, TARIH VE ULUSLARARASI YARISMA05 DUSUNCE AKIMLARI, "YENI DUNYA DUZENI" VE GORUNTULERI06 KIRIM TATARLARI[Belgelerle Turk Tarihi Dergisi (Istanbul)Sayi 72, Subat 1991]07 TURK DESTANLARININ ONEMI[Tarih Incelemeleri Dergisi (Izmir) VIIIEge Universitesi Edebiyat Fakultesi 1993]08 BASVEKIL SUKRU SARACOGLU'NDAN ANILAR[Turkish Studies Association Bulletin (Indiana)Vol. 14, No. 2, 1990]09 TURK ORDUSUNDA MIZAH10 TURKBILIMCI EBUBEKIR AHMEDCAN DIVAY[Turk Kulturu (Ankara)Sayi 309, Yil XXVII, Ocak 1989]11 ORTA ASYA COGULCU YONETIM GUNDEMLERI[Yeni Forum (Ankara) Cilt 13, No. 281, Ekim 1992]12 BASMACI' VE 1916-1924 TURKISTAN BAGIMSIZLIK SAVASI[Yeni Forum (Ankara), Cilt 14, No. 293, Ekim 1993]13 PAN ADLI IKI KURGUSAL YARATIK: UYDURMA 'BELGELERIN' TURKLER ZARARINA KULLANILMALARI[Avrasya Etudleri (Ankara) Yaz, 2, 1994]14 INSAN INCIYI DENIZDEN CIKARMADIKCA, O ISTER INCI OLSUN -- ISTER CAKILTASI, FARKETMEZ"[Yeni Forum (Ankara), Cilt 14, No. 292, Eylul 1993]15 DUSUNCE ISVERENI[Yeni Forum (Ankara), Cilt 16, No. 315, Agustos 1995]16 MAYA, T.A.S.[Rotary Dergisi (Izmir) Eylul-Ekim, 1995]17 KITABIN YAZARI

H. B. Paksoy: Onsoz

2005-12-21T11:54:00.000-08:00

H. B. Paksoy: Turk Tarihi, Toplumlarin Mayasi

2005-12-21T11:51:00.000-08:00

H. B. Paksoy TURK TARIHI, TOPLUMLARIN MAYASI, UYGARLIK (Izmir: Mazhar Zorlu Holding, 1997) Kultur Sanat Yayini. 165 sayfa ISBN 975-96079-0-5
Copyright 1993 H. B. Paksoy TURK TARIHI, TOPLUMLARIN MAYASI, UYGARLIK kitabinin butun yayin haklari, Bern-Isvicre uluslararasi Copyright anlasmalari uyarinca, H. B. Paksoy adina ABD Kongre Kutuphanesi Copyright kutugune kayitlidir.
02 TURK TARIHI, TOPLUMLARIN MAYASI VE UYGARLIK
Tarih ve Bilgi
Tarih, toplumlarin ozerk olarak hayatta kalabilmek icinbirbirleri ile surekli olarak yaptiklari yarisin ozetidir. Buyarislar cok ciddi bir oyun niteligindedir. Bu, bir olum-kalimyarisidir. Kazanan toplum yasar, kaybeden de iz birakmadankaybolup gitmeye mahkumdur. Yarisi kazanabilmek de, cogunluklagecmisteki olaylari hatirlayip, o olaylar sirasinda yapilanyanlislarin tekrarlanmamasina ve diger yarismacilarin oyunlarinadusmemek icin tedbir almayi gerektirir.[1]
Yazilmadikca, tarih olamaz. Yazilmayan tarih, okunamaz. Okunmayantarih, bilinemez. Tarih'in bilinebilmesi icin: once yazilmasi,sonra butun toplumca okunmasi ve gelecek kusaklara surekli olarakokutulmasi gerekir. Tarih'e gecmis butun basarili komutanlargibi, tarih bilmenin gereklerini onemi ile kavramis bulunan,1919-1924 Turk Kurtulus Savasi onderlerinden General KazimKarabekir yayinladigi hatiralarinin basina: "Istiklal Harbiyaptik. Amilleri yazmazsa, tarihi masal olur"[2] ogutunu yazmayiuygun gormustur. Belirtilmesi gerekir ki, 1919-1924 Turk KurtulusSavasi uzerine Bati dillerinde yazilmis bir derli-toplu kitab'agunumuzde denk gelinmez.
Her meslekte oldugu gibi, tarihci olabilmek icin de belirli biregitimden gecmek gerekir. Ogrenimi sirasinda, bir "tarihci" ninen azindan bes basamak tirmanmasi kacinilmazdir: 1) Yazilmistarihleri, yazildiklari dillerde okuyabilmek; 2) Yazilmistarihleri birbirleri ile karsilastirarak, iclerinde yer alanolaylari butunlestirip genel konumuna koyabilmek; 3) Tarihyazimina kaynak olan temel belgeleri, bu belgeler uzerineantropolojiden zoolojiye kadar uzanan diger temel bilim dallariuzmanlarinca yayinlanmis yorumlar isiginda degerlendirebilmek; 4) Bu temel belgelere dayanilarak yazilmis tarih ve yorumlarikarsilastirip, olaylarin ardindaki gercekleri gun isiginacikarabilmek; 5) Yazilmis tarihlerin ve bu tarihlerin uzerineyayinlanmis yorumlarin, insan topluluklari uzerinde yapmis olduguetkileri anlayabilmek ve anlatabilmek.
Ancak bu nokta'ya geldikten sonra, bir kisi'nin icinde yasadigitoplum'a ve gelecekteki kusaklara tarih'i anlatabilmek icin tarihyazmasi ve yayinlamasi gerekir. Butun bunlari yapabilen kisi,tarih bilimi ile ugrasiyor demektir.
"Gercekler acik; gorulur, anlasilir" demekle tarih yazilamayacagigibi, bir cilt icinde derlenip yayinlanan belgeler de bir "tarih"degildir. Boyle bir cilt, ancak bir belgeler toplami olabilir.Belgelerin dili yoktur. Kendi baslarina bir olay'i anlatamazlar,ya da yalanlayamazlar. Degisik yonlerden yorum'lara aciktirlar.Bir ulus kendi tarih'ine, kaynaklara dayali ve yazili olarak yonvermeyecek olursa, o ulus'un tarih'i nadas'a birakilmis birtarla'ya doner. Isteyen kisiler, ya da diger uluslar'in uyeleri,bu tarla'ya istedikleri tohum'u atabilirler. Yetistirilen de,insanlari besleyici bugday yerine, ancak kecilerin yiyebilecegiayrik otu olabilir. Tarih yerine, hurafe yazilmis olabilir. Tarlada, toplum da yozlasir.
Bir tarihcinin tarihi belgelere konumlari icinde ses vermesigerekir. Belgelerin tarih yazimina yardimci olabilmeleri icin,diger kaynak, tarih ve yorumlarla karsilastirilmalari,iclerindeki bilgilerin ince elekten gecirilerek denetlenmelerigerekir. Sonucunda ortaya cikan yeni gorus ve bilgiler var ise,kaynak gosterilerek ayrintili olarak anlatilir. Bu turden"denetlemesi" yapilmaz ise, tarih sakat dogmus bir cocugabenzer.[3]
Tarihini bilmeyen bir insan toplulugu, geleceginden de vazgecmisdemektir. Tarihini bilmeyen toplum, toplu hafizasinikaybetmistir. Evinin, ailesinin nerede oldugunu bilmez.Cocuklarinin adlarini hatirlayamaz. Kendi oz varliginin neoldugunun farkinda degildir. Tarihini bilmeyen bir insantoplulugunun, kiremit aktarirken damdan dusup hafizasinikaybetmis bir kisiden farki yoktur. Gecmiste icine dustugucikmazlari yeniden yasamaga mahkumdur.
Tarih, insan toplumlarinin birbirleri ile olan iliskilerininduzenlenmesini ve aydinlikta kalmasini saglar. Sinirlarin gectigiyerler, o bolgelerde oturanlarin kimligi ve kokenleri, yurtlarinsahipleri uzerine sorulacak sorularin cevaplari da tarihtarafindan verilir. Butun bu olaylar, tarihciler tarafindanuluslararasi antlasmalar gibi belgeleriyle kayit altina alinir.
Tarih'in en buyuk yardimcisi ve yol gostericisi, bir toplumunkulturu, egitim duzeyinin yuksekligidir. Eger bir toplumbenligini ve kimliginin kokenlerini bilmiyor ve yasatmiyorsa, otoplumun tarihi de dilini ve kulagini kaybetmis demektir. Sagir-dilsiz kisinin egitimi kadar, derdini anlatmasinin da ne dereceguc oldugunu dusunmek yeterlidir. Sagir dilsiz, duyamadigindan,ornegin, yakinindan gecen bir araba tarafindan carpilip kazarakor de kalirsa, o kisi veya toplum artik tam anlami ileozerkligini kaybetmistir. Ancak komsularinin gunden gune degisenderecedeki himmeti ve yardimi derecesinde yasayabilir.
Tarih ve genel bilim'in onemi, tarih boyunca aydin Turklertarafindan cok iyi anlasilmis ve yazilmistir. 11ci yuzyildayasamis olumsuz Turk aydini Balasagunlu Yusuf, Asya'nin dogusundayazdigi Kutadgu Bilig (Kut Veren Bilgi) kitabinda der ki:
192-223 numarali beyitler:
Ey alim hakim, dilegim benden sonra geleceklere kalacak bir soz soylemek idi/ Anlayis geldi ve: --Iyice dikkat et; sozun yanlis olursa, sana zarari dokunur-- dedi./ Halkin dili kotudur, seni cekistirir; insanin tabiati kiskanctir, etini yer./ Dikkatle bakinca, yukum hafifledi; kendi kendime: Soyle, icindekileri dok dedim./ Sebebini sorarsan, sana soyleyeyim; er mert ve yigit, sozumu dinle./ Bu yalinguk (insan) adi insana yanildigi (yangluk) icin verildi; yanilmak (yangluk) insan (yangluk) icin yaratildi./ Sen bana yanilmayan bir kimse soyleyebilirmisin; ben sana yanilan binlerce insan gostereyim./ Bilgi sahibi insanlar pek azdir; bilgisiz ise coktur; bil ki, anlayissiz insanlar cok; anlayislilar ise, nadirdir./ Bilgisiz bilgiliye daima dusman olmustur; bilgisiz bilgili ile her zaman mucadele halindedir./ Insandan insana cok fark vardir; bu fark bilgiden ileri gelir, sozum buna dairdir./ Bu sozumu bilgili icin soyledim, bilgisizin dilini ben de bilemiyorum./ Benim bilgisiz ile hic bir sozum yoktur; ey bilgili, iste ben senin kulunum./ Sozumu sana soylemis oldugum icin, cekinerek, iste boyle senden ozur diledim./ Sozu soyleyen yanilabilir ve sasirir; anlayisli isterse, bunu duzeltir./ Soz, deve burnu gibi, yularlidir; o, disi deve boynu gibi, nereye cekilirse, oraya gider./ Sozu bilerek soyleyen cok kimse var; benim icin sozu anlayan adam azizdir./ Butun iyilikler bilginin faydasidir; bilgi ile goge dahi yol bulunur./ Sen her sozunu bilgi ile soyle; her kesin bilgi ile buyuk oldugunu bil./ Soz kara yere mavi gokten indi; insan kendisine sozu ile deger verdirdi./ Insan gonlu dibi olmayan bir deniz gibidir; bilgi onun dibinde yatan inciye benzer./ Insan inciyi denizden cikarmadikca, o ister inci olsun, ister cakil tasi, farketmez./ Kara toprak altindaki altin, tastan farksizdir; oradan cikinca, beglerin basina tug tokasi olur./ Bilgili bilgisini dili ile meydana cikarmazsa, yillarca yatsa bile, onun bilgisi muhitini aydinlatmaz./ Anlayis ve bilgi cok iyi seydir; eger bulursan, onlari kullan ve ucup goge cik./ Anlayis ve bilginin ne oldugunu bilen, bu memleket beyi ne der, dinle./ Dunyayi elde tutmak icin, insan anlayisli olmalidir; halka hakim olmak icin ise, hem akil, hem cesaret gerekir./ Dunyayi elinde tutan, onu anlayis ile tuttu; halka hukmeden, bu isi bilgi ile yapti./ Adem'in dunyaya indiginden beri iyi nizam daima anlayisli insanlar tarafindan vaz'edilegelmistir./ Hangi cagda olursa olsun, bugune kadar daha yuksek yer daima bilgiliye kismet olmustur./ Insanlarin kotusu anlayis yolu ile asilir; halk arasinda cikan fitne bilgi ile bastirilir./ Isleri bu ikisi ile halledemezsen, bilgiyi birak, elini kilica daya./ Halki idare eden hakim ve alim beyler, bilgisizin isini kilic ile halletmislerdir./ [4]
Bu gorusler Turk dunyasinda kaybolmadan yasamayi surdurmektedir.Onucuncu yuzyil Mongol istilasindan sonra Orta Asya'yi yenidenbirlestiren Barlas Turklerinden Timur Bey (1335?-1405) idi.Timur'un torunlarindan, Hindistandaki Turk devletlerinden birininkurucusu olan Babur (1483-1530), yazdigi tarihi hatirati olanBaburname de bu gibi dusunce ve ogutlere de yer verir.[5] 19ciyuzyilin ilk yarisinda Azerbaycan tarihini Gulistan-i Irem [6]adi ile kagit'a aktaran Abbas Kuluaga Bakuhanli (1792-1847?),Kutadgu Bilig kitabini cocuklara anlatmak istercesine Nasihatlarkitabini da yazmistir.[7]
Ornekleri verilen bu gorusler, derin bir tarih anlayisininozetidir.[8] Ancak, Kutadgu Bilig'in yazildigi tarih cercevesindene gibi olaylarin yer aldigini bilmeden Balasagunlu Yusuf'unyazdiklarinin inceliklerini tam olarak anlamak zordur. Buinceleme bugune dek bir tarihci tarafindan butun yonleri ileayrintili olarak yapilmamistir.[9] Eger yapilmis olsa idi,Turklerin o sure icinde oldugu kadar, sonradan olusan digertoplumlarla aralarindaki iliskiler de acikliga kavusturulmusolurdu.
Bu tur arastirmalarin onemini vurgulamak bakimindan, KutadguBilig ile uc tarihi olayi karsilastirmak yeterlidir:
Magna Carta; Machiavelli'nin Prince adli kitabi ve AmerikaBirlesik Devletleri Temsilciler Meclisinin 1949 yilindaki karari.
1. Kutadgu Bilig ve Magna Carta sozlesmesi:
Kutadgu Bilig, ilk bilinen "devlet isleri yonetim kilavuzu" dur.Selcuk sultani Alp Arslan'in 1071 de Bizans ordusu ile Malazgirtovasinda yaptigi savas yilina yakin bir zamanda, Asya'nindogusunda, bugun Cin Halk Cumhuriyeti icinde kalan topraklardatamamlanmistir.
Bilindigi gibi, Magna Carta 1215 yilinda yapilan bir Ingilizanlasmasinin adidir. Bu anlasma, iki devlet veya toplum arasindadegil, Ingiliz krali John Lackland ve bu kral'in tabiyetindekiIngiliz Bey'leri (Barons) arasinda kaleme alinmis vemuhurlenmisti. Bu anlasma geregince, Ingiliz krali John, kisiselnedenlerle Bey'lerinin mal ve mulklerine el uzatmayacagina sozveriyordu. Bu olayin uzerinden gecen yuzyillar boyunca, busozlesme gunumuzdeki Ingiliz demokrasi ve ozellikle "anayasa"anlayisinin temel tasi olarak gorulmeye ve gosterilmeyebaslandi.[10] Hatta bu gorus, butun dunyadaki anayasalara dauzatilarak, Magna Carta'nin diger ulkelerde sonradan gelisenanayasa anlayisi uzerine yaptigi etkiler butun dunyayaduyuruldu.[11]
Kutadgu Bilig'in Magna Carta uzerine bir etki yaptigi soylenemez.1190-1192 yillari arasinda Ingiliz Krali I. Richard'in HacliSeferlerine katildigi,[12] dolayisi ile Kutadgu Bilig'invarislerinin oturdugu bolgelere geldigi tarihte kaydedilmis isede, Kutadgu Bilig'in Ingiliz Bey'lerince goruldugunu belirleyenbir belge gun isigina cikmamistir. Magna Carta sozlesmesininyapildigi tarihten birbucuk yuzyil once yazilmis olan KutadguBilig, tek bir konu olan Bey'lerin "mal guvenligi" uzerine degil,butun yonleri ile tam anlami ile toplumsal bir devlet yonetimininsaglanmasi icin Karahan Turk Devleti hukumdari Tavgac Bugra Han'aithaf edilmistir.[13]
2. Kutadgu Bilig ve Machiavelli'nin The Prince kitabi:
The Prince kitabi, Kutadgu Bilig gibi "devlet isleri yonetimkilavuzu" dur. Niccolo Machiavelli (1469-1527), The Prince adlikitabini, Floransali Medici'ler tarafinda isinden atilinca, 1512yilinda yazmaya baslamis ve "nufuz ve devlet yetkilerinin neyollarla bir kisi tarafindan ele gecirilebilecegini" anlatmakistemistir. Machiavelli, Floransa ve Venedik devletleriarasindaki politik, ticari ve askeri yarisma sonucu ortaya cikandurumlarda, Hristiyanlik ahlaki ile devrin politik gerceklerinbirbirleriyle uyusumsuzluk icinde oldugunu ortaya koymustur. Machiavelli'ye gore, bir Prens (Italyan sehir-devleti hukumdari)daimi olarak, hem dost hem de dusmanlarina karsi entrika yapmak,hem dostlarini hem de dusmanlarini kucultmek ve gucleriniellerinden almak cabasi icinde bulunmalidir.[14] Bu gorus, tamanlami ile Kutadgu Bilig'in tutumuna taban-tabana zittir. Cunku,Balasagunlu Yusuf'a gore, bir hukumdar once kendine baglitoplum'un guvenlik, saglik ve refah'ini dusunmelidir. Buna karsi,bu gun bile, Machiavelli'nin The Prince kitabi, bati kultur,medeniyet, politika ve endustrisinin temel taslarindan birisayilmaktadir.
Machiavelli'nin de Kutadgu Bilig'i gorup gormedigi debelgelenmemistir. Avrupali devletlerin hukumdarlari ve buyuk dinadamlarinin, iclerinde her konuda kitap bulunan cok geniskitapliklari oldugu bilinmektedir. Hatta, Turk destanlarindanDede Korkut'un onaltinci yuzyilda kagida aktarilmis birelyazmasi, yirminci yuzyilda Vatikan kutuphanesinde bulunmus veItalyanca'ya cevrilmisti. Dede Korkut'un baska bir elyazmasi daDresden Kraliyet kutuphanelerinden birinde 19cu yuzyilda gunisigina cikmisti.[15] Bunun gibi, Kutadgu Bilig'in bizcebilinmeyen bir elyazmasi o devirlerde Avrupa kitapliklarindabulunmus olabilirdi. Gene de, iki yazarin devlet anlayislarinin,uzerinde durduklari genel konu disinda, bir benzerlikgostermedigini goz onunde tutmak gerekir. Eger Machiavelli,Kutadgu Bilig i gormusse bile, etkilendigini soylemek zor'dur.
Machiavelli'nin The Prince kitabini yazdigi yuzyilda Osmanlidevletinin Avrupa kitasinin dogu yarisina askeri guc ile hakimoldugu butun tarihcilerce, ve ozel calismalarla canlitutulmaktadir. Buna karsilik, diger Turk devletlerinin vehanliklarinin Asya'daki durumlari ise genellikle kalin bir perdearkasinda sakli kalmistir.
3. Kutadgu Bilig ve Amerika Birlesik Devletleri kanunlariningelismesi:
Kutadgu Bilig'in bilinen uc elyazmasi vardir. Bunlardan biri olanHerat[16] elyazmasi, uzerindeki kayit'a gore, 1474 yilindaTokat'dan Istanbul'a getirtilmistir:
"sekiz yuz yetmis dokuz [1474] tarihinde, yilan yilinda[17], Abdurrezzak Seyh-zade Bahshi icin, Feneri- zade Kadi Ali Istanbul'dan mektup gondererek, Tokat'tan getirttiler; mubarek olsun, devlet gelsin ve mihnet gitsin."[18]
Bu kayit uzerine Resit Rahmeti Arat asagidaki gozlemlerdebulunuyor:
"Osmanli devlet teskilatinda Orta Asya Turk ulkeleri ile resmi muhabereyi idare eden hususi kalemler vardi. 'Bahshi' unvanini tasiyan bu memurlarinin ayni zamanda bu [Orta Asya Turk] ulkelerinin siyasi ve ilmi vaziyetine vakif olan ve ekseriya oralardan gelen kimselerden secildigi anlasiliyor. Seyhzade Abddurrezzak Bahshi de, Fatih Sultan Mehmet zamaninda, boyle bir vazife ile Istanbul'da bulunanlardandir... Boylece, bu nushanin 879/1474 de Istanbul'a gelmesinin sebep ve amilleri anlasilmis oluyor. Eserin bundan sonraki macerasini takip etmek guclesiyor... Nushanin 190ci sahifesinde 'Nalbant Hamza'dan satin aldik; Molla Hayreddin'in Cuma mescidi yaninda, sahit Hoca Haci Dellal' kaydindan bir fikir edinmek muskuldur.... Kayitta adi gecen Hoca Hayreddin, Fatih Sultan Mehmet'in ustadi olup, 880/1475 de vefat etmistir."[19]
Fatih 1481 de, oglu II. Bayazit 1512 de, onun oglu Yavuz Selim1520 yilinda tarih'e goctuler. Yavuz Selim'in oglu SultanSuleyman, 1520 ile 1566 arasinda Osmanli hukumdari idi.Suleyman'in adina Kanuni unvaninin eklenmesine neden, kazandigisavaslar degil, devletinin temelden ve hukuk yolu ile yonetimiicin yasalari duzenlemesidir.
Sultanlik baba'dan ogul'a gecerken, sultanlari egiten bilimduzeninin de bu tur belirli kurallar icinde bir kusaktan digerineiletildigi dusunulebilir. Istanbul Topkapi sarayindakiEnderun'da, ve sarayin disindaki medreselerdeki bilim adamlari,sultanlara ek olarak, kendilerinden sonra gelecek kusaklarinbilim adamlarini da yetistirmekte idiler. Dolayisi ile, birsultan'i yetistiren bilim adaminin kullandigi kaynaklarin, sonragelen bilim adamlarinca da kullanilabilecegini dusunmek gerekir.Diger bir deyisle, Fatih Sultan Mehmet'i yetistiren hoca KutadguBilig i bir ders ya da kaynak kitabi olarak kullanmis ise,Kutadgu Bilig'in adi gecen Hoca Hayreddin'in yetistirdigi digerbilim adamlarinca da kullanmis olmasi da akla yatkindir.Boylelikle, diger sultanlar da Kutadgu Bilig den ilim almisolabilirler. Bu konuda da bugun elimizde acik bir belgebulunmamaktadir.
Amerika Birlesik Devletleri Temsilciler Meclisi binasi 1949-1950yillarinda temelli bir tamirattan gecirilmis idi. Bu tamiratsirasinda, toplanti salonunun duvarlarina, Amerikan Kanunlariningelismesi uzerine etkili olan tarihi dusunur ve hukumdarlarinbirer portrelerinin asilmasina karar verilmisti. Universitelerdensecilmis bir bilimadamlari kurulu, Amerika Birlesik Devletlerininkanunlarina bu tur etkisi olan yirmi uc tarihi kisiligi secti. Bukisilerin degisik heykeltraslara yaptirilan buyuk capli mermermadalyon portreleri, Temsilciler Meclisi Toplanti Salonu kubbesietrafina esit araliklarla dizildi. Icinde yasadiklari yillarsirasina gore yapilan bu duzenleme sonucu, Kanuni SultanSuleyman'in portresi Toplanti Salonunun duvarinda yer aldi.[20]
Bu yonden, Kutadgu Bilig'in Amerika Birlesik Devletlerikanunlarinin gelismesini etkiledigi bu gun one surulemez. Cunku,elde bilinen belge yoktur. Belki bu iliski ilerde belgelenebilir.Ancak, konunun derinlemesine ele alinmasi gerekir. Bu da,universitelerde gorev yapmakta olan bilim adamlarinca yapilmasigerekli bir calismadir.
Magna Carta, The Prince ve ABD Temsilciler Meclisi Toplantisalonunda portreleri asili tarihi kisilerin neden bu dereceonemli goruldukleri, tutulduklarinin uzerine kafa yormak gerekir.
Toplumun Mayasi
Konu, bir "Kultur" egitimidir. Ziya Gokalp "Hars" sozcugunu"kultur" kapsaminda kullanmistir. Gokalp, bu deyim ile,Latince'den diger dillere gecmis olan "cultura" (kultur) sozunebir karsilik bulmaya calismis idi. Bununla birlikte Turklerin"hars" i ile Fransiz "la Culture" ya da Alman "die Kultur"kapsamlarinin bir olmadigini anlatmaya calistigini da yazar.[21]
"Kultur," belirli bir kok'ten gelmis bir toplumun "ana mayasi"anlamindadir. Bir toplum'un ana mayasini: o toplumun tarih, tore,dil, edebiyat, ve sanat birliginin toplami belirler. Bir toplumunbenligini olusturan bu ortak degerler, o toplumun digertoplumlarin kimliklerinden nasil ve nerede ayrildigini belgeler.Bir toplumun uyesi olan her kisinin yapisinda ve benliginde, otoplumun mayasindan bir parca bulunur. Fransiz ve Almankulturleri arasindaki ayriliklar, bira mayasi ile sarap mayasiarasindaki ayriliklardan daha da derindir. Bunun gibi, Turklerin"ana mayasi" da diger toplumlarin mayalarindan ayridir. Bununlabirlikte, yogurt ve peynir mayalarinin bir kokenden gelmis olduguda unutulmamalidir.
Ancak, bir maya yalniz basina birakildiginda, "kendi kendiniyer." Bu bir dil surcmesi degildir. Maya icine katildigi digermaddeleri etkiler: yogurt mayasi, sut'u yogurt'a cevirir. Sarapmayasi, uzum suyunu sarap yapar. Eger maya, icinde gelisecegi,cogalacagi ana maddeyi bulamaz ise, kendi kendini yemeye baslar.Sonucunda olur. Uzum suyuna yogurt mayasi katilirsa, sonuc nesaraptir, ne de yogurt. Ne icilebilir, ne de yenilebilir.Maya'nin canli tutulabilmesi icin, surekli olarak kullanilmasigerekir. Yeni mayalanmis yogurdun bir parcasi ayrilip maya olaraksaklanir. Boylelikle maya da kendini yenilemis olur. Bir toplumunkulturu de bundan farksizdir. Kullanilmayan kultur olur.
Kitapliklar da, iclerinde toplumlarin mayalarinin saklandigi birhazinedir. Icindeki kitaplar, yeni kusaklarin kafalarini mayalar.Bu maya tutar, yeni kitaplar yazilmasina neden olur. Yeni yazilankitaplar da kitapliga eklenir. Maya gibi, benlik te buyur,incelir, arilasir ve yukselir.
Dolayisi ile, Kutadgu Bilig bir maya'dir, kullanilmaz ise olur.Olen yalniz bir kitap ve icinde toplanmis degerli bilgilerdegildir, o kitabi yaratan kisiyi yetistiren toplumun mayasidir,benligidir. Maya'nin soy'unun olmus olmasi, maya'nin evrimini vegelismesini de onler, durdurur. Maya da incelmek, arilasmak veyucelmekten geri kalir. Bir kitap, kendinden once yazilmisolanlarin icindeki bilgi duzeyinden baslayarak daha yeni veyuksek basamaklara tirmanir, bilgi'yi yukseltir. Toplumunmayasini saklayan da Kutadgu Bilig gibi yazilmis, yayinlanmis vesurekli olarak okunmakta olan kitaplardir.
Uygarlik
"Uygarlik," bir toplumun kendi mayasini, benlik ve kimliginikaybetmeden, diger uluslarin da mayalarini ogrenmek, anlamak vekullanmak ugrasidir.[22] Bir toplum, dunyada tek basinayasayamaz. Diger toplumlarla alis-veris yapmak zorundadir. Bualis-veris, yanliz ticari ve sinai alanda da kalamaz. Toplumlardunyada bagimsiz yasayabilmek icin, ticaret yarisina oldugukadar, uygarlik yarisina da katilmak zorundadirlar.[23] Dunyatoplulugu icinde, bir toplum'un maya'sini kaybetmeden ve ozerkolarak yasayabilmesi de, diger toplumlarin "maya" lariniogrenmeyi ve bilmeyi gerektirir.
Uygarlik, dunya toplumlarinin genel malidir. Uygarlik, maya'laridegisik insan toplumlarinin uzun sure icinde edindikleri evrenselbilgilerinin duzenli yoldan ilerletilmesi, inceltilmesi, vepaylasilmasidir. Insan kafasi, govde'nin adaleleri gibidir:Egitimden gecmezler ise, gelisemezler. Japon ornegi, benliginikaybetmeden bir toplumun cagdas uygarliga yalniz ayak uydurmasidegil, onderlerinden biri olabilmesinin ornegini vermis, yolunugostermistir.[24] Ingilizler, cicek hastaligina karsi asi'yiTurklerden 18ci Yuzyilda ogrendiler.[25] Gelistirerek, butundunya uygarliginin mali haline getirdiler. Bunun gibi, domates,hindi[26] patates, misir gibi yiyecek maddeleri (ve tutun), KuzeyAmerika kitasindan 1492 yili sonrasi butun dunyaya yayildi.
Diger toplumlarin mayalarini ogrenmek yolu ile, bir toplumuluslararasi ortamda saglikli yasama ve yucelme yarisina katilir.ABD toplumu, yogurt mayasini ve yogurdu gunumuzden ortalama yirmiyil once (ticari tanitma yolu ile) ogrenip, severek gundelik gidamaddeleri arasina katti.[27] Bu yoldan, ABD toplumu saglikli vebesleyici bir yiyecek maddesine kavustu. Ancak, bu durum, ABDtoplumunu Turk'e cevirmedi. Japonya, elektronik bilimini ikincidunya savasi sonrasi Bati Avrupa ve ABD den ogrendi. Bu sanayidalinda dunya onderi oldu. Ama, kendi mayasini, benliginikaybetmedi. Dunya uygarligina adim uydurmakla, Japon toplumuAmerikali ya da Avrupali olmadi. Gene Japon mayasinin gelismesineonem verdi, benligini korudu. Bunun nedenlerinin basinda, Japonmayasinin tarih, edebiyat ve sanat yolu ile cok iyi belirlenmisolmasi, Japon toplumunun bu maya'yi degistirmek istememesi degelmektedir. Cunku, Japon mayasi koklu olarak belgelenmis,yazilmis ve Japon egitim duzeni icinde temelli olarakogretilmektedir.
Bir insan yalniz bir tur yiyecek maddesi ile yasayamaz. Ekmeginyanina hic olmazsa sogan, ya da yogurt eklemek zorundadir. Bu,yalniz tad almak icin yenilen bir katik degildir. Insanin yapisi,degisik yiyecek maddelerini yemesini gerektirir. Ayri mayalaryardimi ile olusturulan yiyecek maddelerinin insan govdesinegirmesi gereklidir. Insan govdesi bu yiyeceklerden yararlanir,saglikli yasama yolunda kullanir. Bununla birlikte, ayri-ayrimaya'lar, daha maya iken, bir kap ßcinde birbirine karisamaz. Herailenin bir evi oldugu gibi, her maya da yasamak icin kendineozgu bir kap ister. Ayri kaplar icinde yasayan mayalar,boylelikle mayalik gorevlerini yaparlar. Bu maya'larin ortayacikardiklari maddeler toplami uygarliga katkida bulunur, madde'yiyaratan toplum'a maddi gelir saglarlar. Ornegin, Cin uzun sureipek ve ipekbocekciligini gelistirmis, sirlarini digertoplumlardan sakli tutmustu. Bu yoldan Cinliler gunumuzde deuluslararasi ticarette onemli oranda para kazanmayisurduruyorlar.[28]
Kultur maya'si, insanin beyninde yasar. Insan beyni, insangovdesi gibi, bircok degisik kaynaklardan mayalanmis bilimlerdenyararlanarak yasamak zorundadir. Bir beyin, yalniz matematik, yada siir "maya" si ile gelisemez. Matematik maya'si ileogrendiklerini nerede, kimin yararina ve nasil kullanacaginiancak tarih mayasi yolu ile ogrenebilir, bilebilir. Siir ve muzikyaratirken, ulusunun buyukleri ve basindan gecen onemli olaylar'itarih'ten ogrendigi gibi, calismalarina kaynak alacaktir. Yoksa,kendi maya'si yerine, baska maya'lara hizmet edecektir.
Maya'larin "inceltilmesi" ve "arilastirilmasi" surekli, kesiksizegitim yolu ile olur. Bu arilastirma ugrasi sirasinda,arilastirma'yi yapan toplum, diger toplumlarin maya'lari iletanisir. Toplumlararasi iliskilerin gelismesi sonucu,uluslararasi uygarlik[29] ilerler.
Insanlarin kullandigi mayalar, kendi baslarina kendileriniyenileyemezler. Cogunlugu yalnizca insanlarin yararina calisan bumayalar, insanlarin ozel dikkatini gerektirir. Kultur mayasi dabunlarin basinda gelir. Turk uygarligi icinde Kutadgu Bilig veBati Medeniyeti icinde Magna Carta sozlesmesi ve The Princekitabinin onemi burada kendini gostermeye baslar.
Bu Bati Uygarligi nasil olusmustur, nasil yasamayi surdurur,neden ve nasil kendini yeniler? Bu soru'nun bir tek karsiligivardir: bilgi ve egitim.
Egitim "Mayalandirma" ve Uygarlik Romali tarihci Tacitus, M. S. Birinci yuzyilda yasamisti.Tacitus, gorgu sahidi bulundugu donemde Roma imparatorluguegemenligi altinda olan Britanya'lilarla[30] karsi kullanilanRoma imparatorlugu politikasini aciklayici sunlari yazmisti:
[Britanyalilar] Bir zamanlar tek bir kral altinda [topluca] yasamakta idiler; simdi ise, kendi aralarinda ve rakip reisler altinda kendi aralarinda vurusmaktan bolunmus bulunuyorlar. Hakikaten, bizim [Romalilarin] isimize en cok yarayan da, kuvvetli uluslarin kendi aralarinda vurusmalari ve bize karsi isbirligi yapamamalari oluyordu.... [Britanyanin] belirli bolumleri Kral Cogidumnus'a yonetmesi icin verildi. Bu kral da sadakatle bize hizmete devam etti. Uzun sure once yerlesmis Romali geleneklerince, tabi bir kral eliyle [bu kral'a bagli] toplumlari da esir [ve tabi etmek] etmek yolu surduruldu....[31] Daginik, genis alanlarda yasayan (ve dolayisi ile [Romalilara karsi] baskaldirmaya her zaman yatkin) halk'i hareketsizlige alistirmak, sakin bir duzende zevk ve sefahat icinde toplu halde yasamaya yoneltmek amaci ile, Agricola[32] bu toplumlari tapinaklar, toplanma yerleri ve binalar yapmaya ozel olarak tesvik etti. Resmi olarak ta onlara onlarin bu gibi isleri tamamlamalari icin yardimda bulundu. Bu tesviklerine cabuk karsilik verenleri ve yerine getirenleri derhal acikca ogdu, onurlandirdi. Agirdan alanlari sertce elestirdi ve kinadi. Bu yoldan, devlet zoru ve eli ile degil, aralarina rekabet sokarak kisilerin toplumda taninmalari [sivrilmeleri] yolunu acti. Ek olarak, ileri gelen Britanyalilarin cocuklarinin uygar sanatlarda [civilized arts] egitilmelerini sagladi. Bunlarin dogal yeteneklerini Gaul'lulerinkilerden,[33] ne kadar iyi egitilmis olurlarsa olsunlar, daha ustun tuttu. Sonucunda, Latince ogrenmekten uzak durmus olanlar hemen cok iyi Latince ogrenmeye ve kullanmaya basladilar.[34] Roma giysileri de bu toplumlar icinde yayildi. Toplum yavas- yavas bozulmaya yuz tuttu; toplanti salonlarina, Roma hamamlarina devam ettiler, muhtesem partiler vermeye basladilar. Tecrubesizlikleri yuzunden, Britanya'lilar butun bu davranislarini uygarlik saydilar. Aslinda butun bunlar esaret ve bas egmelerinin gereklerinden baska bir sey degildi.[35]
Britanyalilarin Roma politikasini gorusleri ise baska biracidandi. Gene Tacitus, dil-avcilarindan alindigi anlasilan veRomalilara karsi olan Britanyalilarin dusuncelerini de kitabinaekler:
Teslim olmakla, omuzlarimiza daha da agir yukleri gonullu olarak almaktan baska hic bir kazancimiz olmuyor. Eskiden, her bir boy'umuzun birer bas'i var idi. Simdi ise iki kral birden [biri Romali vali, digeri, Romalilarin tahta cikardigi yerli kral] uzerimize oturtuldu --biri canimizi cikariyor, digeri de malimiza el koyuyor. Bu iki agamiz'in birbirleri ile catismasi halinde, kullari olan bizler ise cok kotu duruma dusuyoruz. Onlarin ceteleri veya duzenli askerleri, bize karsi yaptiklari butun hakaretlere siddet de karistiriyorlar. Malimiz ve namusumuz onlarin ihtirasi onunde artik emniyette degil. Savasta, yigit olan ganimetten payina duseni alir. Bugunku durumumuzda ise, korkaklar ve kacaklar evlerimizi soyuyor, cocuklarimizi kaciriyor, erkeklerimizi emirleri altina aliyorlar. Bu serserilere bas egmekle, sanki biz onlara "yurdumuz ugruna olmaktan baska, bizim icin herhangi bir sebeple olmek kolay" diyoruz. Halbuki, bizim nufusumuz cogunluguna karsi, isgalciler yalnizca bir avuc adam. Almanlar bu gercegi gorup, baslarindaki bu zalimleri kovdular. Hem de onlari dusmanin ana vatanindan koruyan bizimki gibi bir deniz kalkani degil, yalnizca bir nehir idi. Bizim ise ugrunda savasmamiz gerekli bir yurdumuz, karilarimiz ve ana- babalarimiz var. Romalilarin ugruna savastiklari ise yalnizca keyifleri ve ihtiraslari. Geldikleri gibi geri giderler. Eger biz de, atalarimizin yaptigi kahramanliga es olacak olursak, bunlar da giderler. Tanrilastirilmis Jul Sezar'in geldigi yere gittigi gibi. Savasta verecegimiz bir-iki kayiptan korkmamaliyiz. Basarimiz atagimizi destekleyecegi gibi, acilarimiz da dayanma gucumuzu arttiracaktir. Tanrilar su anda biz Britanyalilara aciyip, Roma generalini baska bir adada ve uzakta tutmakta. Biz ise, en guc ise basladik. Karsi gelme ve ayaklanma hazirligindayiz. Ve boyle bir durumda yakalanmakta, savasa atilmaktan daha buyuk tehlike vardir.[36]
Bu gozlem ve karsi gozlemler, M. O. 427?-347 yasamis olanPlato'nun [Eflatun] goruslerine ve yazilarina uymaktadir. Plato,Cumhuriyet adli kitabinda[37], bir devletin ve bu devlettarafindan yonetilecek olan toplumlarin gorevlerini ozetler:
"Devletin gercek vazifesi, sosyal kuvvetleri uzlastirarak politikayi cemiyetin ilerleyisine cevirmektir. Devrimler, birtakim basit sebeplerle meydana gelmis gibi gorunurse de, bunla birikmis bircok kotuluklerin sonucudur. En sonunda demokrasi gelir. Demokrasinin esas prensibi, halkin egemenligidir. Ama milletin kendini yonetecekleri iyi secebilmesi icin, yetiskin ve iyi egitim gormus olmasi sarttir. Eger bu saglanamazsa, demokrasi, otokrasi'ye gecebilir. "Halk ovulmeyi sever. Onun icin, guzel sozlu demagoglar, kotu de olsalar, basa gecebilirler. Oy toplamasini bilen herkesin, devleti idare edebilecegi zannedilir.[38] "Demokrasi, halk egitimi meselesidir. Halkin egitimi zayif olursa, demokrasi oligarsi'ye gecer. Gene halkin egitimi zayif olursa, oligarsi demagog yaratir ve demagog, diktator olur..."[39]
Yunanli Plato'nun verdigi dersleri dinlemeyenler once geneYunanlilar oldu, Yunan cumhuriyetleri bir askeri diktatorluk veimparatorluga donustu. Ardindan gelen Roma cumhuriyeti, gecmisyakin tarihten de ders almayayarak, cumhuriyetlik niteliginiJulius Caesar [Sezar] (M. O. 100-44) elinde kaybetti. Yerine genebir diktatorluk kuruldu. Imparator/diktator Sezar, M. S. 44yilinin Mart ortasinda olduruldu ise de, yaratilan imparatorlukorganlari dolayisi ile cumhuriyet geri gelmedi. Sonra da RomaImparatorlugu goctu.
Amerikan cumhuriyetinin devlet ve toplum kuruluslarinin ilkduzenleyicileri arasinda bu gibi gercekleri cok iyi bilenBenjamin Franklin (1706-1790), George Washington (1732-1799)[40]Thomas Jefferson (1743-1826)[41] gibi dusunurler, politika ileugrastiklari gibi onem ve oncelikle egitim uzerinde de durdular.Amerikan Kolonilerinde[42] kurulan ilk universiteler, Avrupaduzeni'ni ornek aldiklarindan, birinci sirada din adamlariyetistirmekle gorevli idiler.[43] Ozellikle Franklin ve Jeffersonve onlarin izinden yuruyen ileri goruslu Amerikan dusunurleri vepolitikacilari, temel bilimlerde egitim yapacak universiteduzenini gelistirdiler. Adi Pennsylvania Universitesi olaraksonradan degistirilen College of Philadelphia, 1753 yilindaFranklin'in yardimi ile kurulmus olup, ABD'nin ilk "laik"universitesi ve bu yeni duzeni ilk uygulayan kurulus olarakbilinir. Bu atilimlar surdurulerek, 1819 yilinda Jefferson'unonculugunde Virginia; 1876 da Johns Hopkins ve 1892 de Chicagouniversiteleri acildi. Bu kuruluslar: ABD tarih, siyasal bilimlerve iktisat konularina yaptiklari katkilarla ABD laik temelbilimler egitimini buyuk olcude etkilediler. Amerikan kultur veuygarliginin temellerini attilar. Bu yeni duzen, o gun'e kadarkurulmus universitelerce de sonradan benimsendi ve kabul edildi.Bu etkiler, degisik yonleri ile, gunumuzde dunya'nin diger ulkeve universitelerinde de kendini gostermektedir. Tarih ve digertoplum bilimlerinde insanligin bildigi ve olcebildigi en yuksekduzey'e ulasmis bulunan bu universiteler, ayni zamanda dogalbilim dallarinda da ABD'nin en onde gelen kuruluslaridir: JohnsHopkins universitesi, ABD Federal Hukumetinin actigi dogal bilimarastirma-yarismalarini kazananlar arasinda onde gelen birkurulustur. Chicago Universitesi ise, atom bombasiningelistirilmesinde ilk adimlari atan laboratuvar'i kurmustur.
Bilindigi gibi, bugun ABD deki her universitede lisans duzeyinde"ihtisas" ogretimi yapilmaz. Ileri gelen universitelerincelendiginde, ne buyuklukte olurlarsa olsunlar, ne sayida"mesleki okullari" olursa olsun, bu universitelerin cekirdeginibir "College" in olusturdugu gorulur. Bu "College," dort yillikbir "Temel Egitim" (Liberal Arts) okuludur. Bu Temel Egitimprogramlarinda ogrencilerin fizik, kimya, biyoloji, astronomigibi dogal bilimlere es tutulan tarih, felsefe, matematik, muzik,guzel sanatlar; bunlarin yardimi ile Orta Dogu, Roma, BatiAvrupa, Uzak Dogu, v.b. edebiyatlari; ek olarak antropoloji,sosyoloji, psikoloji, ekonomi, gibi toplum bilimlerine kadar olanbutun temel bilim dallarinda genel bir "taban" kazanmalarinayardimci olunur. Bu dort yillik temel lisans diplomasi alindiktansonra "Mesleki okullarda" (Professional Schools) "meslekler" ekolarak okunur.[44] Temel Egitim, boylelikle once egitilmiskisi'nin kafasini maya'lar. Sonra da, mesleki egitimin "maya"sini olusturur. Bu universitelerde: tip, hukuk, kutuphanecilik,hastabakicilik, moda desinatorlugu, mimarlik, teoloji-din adamiyetistirme, kamu yonetimi, is idaresi gibi butun "meslekiokullara" giris, herseyden once bir dort yillik Temel Egitim(lisans-Bachelor's degree) diplomasi gerektirir.
Karsilastirma yapmak bakimindan ele alinacak olursa, pek cokuniversitenin Lisans Ustu (Graduate School) tarih bolumundelisans ustu (master) ve doktora calismalari yapildigi halde,tarih bolumu (ve bagli oldugu Graduate School) bir "mesleki okul"degildir. Cunku, mesleki okullar ancak "usta teknisyen"yetistirmek icin kurulmustur. Ileri gelen universitesitelerkendilerini daha cok "dusunur kisi" yetistirmek gorevlisi sayar.Tarih bolumu de bir "dusunce dalidir." Bu gorus'e gore, "dusunurkisiler" toplum'un sorunlari uzerinde arastirmalar yapar, cozumarar, onerilerde bulunur. Bu "dusunur kisilerin" ugrasilarisonucunda ortaya cikacak onerileri uygulamak ta, meslekiokullarda okumus "usta teknisyenlerin" gorevidir. Buna karsilik,"tarih" buyuk insan topluluklarinin (ornegin devletlerin)birbirleri ile olan iliskilerini inceler, arastirir, olaylardankissa cikarir. Bu iliskiler icinde, uluslarin benliklerini nedenli koruduklarini; ne gibi yontemlerle aralarinda baris vesavas ile yaristiklarini arastirir. Gelecekte toplumlarin
birlikte nasil ve ne duzeyde anlasmalari, yasamalari gerektiginidenetlenmis belgeleri ile ortaya koymakla ugrasir.
Unutulmamasi gerekir ki, gunumuz'un sartlari herseyden onceinsanlararasi iliskileri icerir. Buyuk ve kucuk butun ticari vesinai kuruluslar insan topluluklarinca olusturulur, diger insantopluluklarindan mal alir, onlara mal satar. Geregi gibi geniskapsamda egitilmis "Insan Sermayesi" olmadan para, makina vehammadde bir is goremez. Bu nedenle, ileri gelen universitelerogrencilerinin oncelikle Temel Bilimler ile tanisik olmalariniister, Temel Egitim'e oncelik verilir. Bu Temel Bilimleregitilmis kisilerce ne kadar ust duzeyde bilinirse, uyesiolduklari toplumlar da uluslararasi duzen icinde o kadar iyigecinme ve "komsuluk" etmek yetenegi kazanirlar.
Herseye ragmen, ABD Temel Bilimler egitiminin oz'unu "BatiAvrupa" kulturu olusturmaktadir. Bu "Bati Avrupa kulturu" ise,genellikle ikibin yil oncesinin Yunan ve Roma kulturlerinintemeli uzerine kurulmustur. Bir Ingiliz, Avrupali, ya da ABD'liogrenci, once kendi kulturunu, tarihini, edebiyatini,medeniyetini ogrenir; sonra da, ilerde birlikte is yapacagi,gecinmek zorunda oldugu uluslarin kultur, edebiyat, tarihi iletanisir. Baska uluslarin maya'sindan, kendi ulus yarar vecikarlarina ne gibi dersler alinabilecegini ogrenir. Bu tanismave mayalandirma da kitapliklarda yer alir.
Ortalama olarak, bir Temel Bilimler universite kutuphanesinde birmilyon cilt kitap bulunur. Nedeni aciktir.[45] Arastirmauniversiteleri kutuphaneleri de en az uc-dort milyon ciltkitaptan sonra ciddiyet ve saygi kazanmaya baslar. Genisacilardan ve konularda kitap okumadan, yalniz sinirli sayida"ders kitaplari" yolu ile "egitilecek" ogrenciler, bir kaliptancikmiscasina belirli bir yone itilmis olacaklardir. Tek basinabir kagit parcasindan baska bir sey olmayan bir diploma'yialabilmek icin, sinav hazirliginda bulunacaklardir. Yalnizcasinav gecmek icin calismalarda bulunmak ta basli-basina "TemelBilim" egitimine taban-tabana zit bir tutum ve gorustur. "TemelBilimler" egitimi, "her bir ogrencinin kendi ilgisini cekecek birkonuda kendi istek ve ozen ile derinlemesine calisma yapmasi"olarak da tanimlanir. Bu da, ozel ugras, merak ve calisma yoluile kisinin uyesi oldugu kultur'e ve maya'ya katkida bulunmasi,bu maya'yi arilastirma calismasidir. O da kutuphanesiz olamaz.
Bu mayalandirma ve temel bilim egitimi, dunyanin ileri gelenkuruluslarinin calisma ve gelismelerini de etkiler. Ornegin,dunyanin en buyuk 1000 firmasinin genel mudurlerinin ve yonetimkurullari baskanlarinin egitimleri gozden gecirildiginde, bugorevlerdeki kisilerin buyuk bir oraninin lisans duzeyinde "TemelEgitim" tahsil ettikleri anlasilir.[46] Daha kucuk bir orani oncemuhendislik ve dogal bilimler okumustur. Ancak Temel Egitimokuduktan sonra lisans ustu mesleki egitim gorenlerin sayisi daartmaktadir. Benzer bir karsilastirma da politika alanindadir.Arupali devletlerin politikacilarinin cogunlugu herseyden oncetarih, ekonomi ve felsefe egitimi gormus kisilerdir.
Bu etkenlerden uluslararasi iliskilerde de kacinilamaz. GunumuzdeABD deki Turk toplumlarina dagitilan yayinlar cogunlukla "askeri"konulara agirlik vermektedir. Bunun karsisinda, Turklerin komsusuolan toplumlar ise yalnizca kultur ve sanat acisindankendilerinin ust duzeyde olduklarini dunya kamu oyunda iddiaetmektedirler. Bu tutumlarini desteklemek icin de, hem de buyukolcude, butun kultur dallarinda yayin ve calismalaryapmaktadirlar. Sonuc olarak, "Medeniyetsiz Turkler, askeri gucile medeniyet'i ezmek ister" gibi efsanevi-hurafi bir gorusyaratilmaktadir.
Unutulmamalidir ki, "politika" bir "goruntuler" dunyasidir.Askeri guc ile medeniyetleri ezenlerin sonunda nasilyikildiklarini tarih, edebiyat kitaplari, ressamlarin eserleri veklasik muzik parcalari uzun uzadiya anlatir. Onemlerine ragmen,kisiler: politikacilar, general ve amiraller, tarihciler emekliolur. Geriye kalan, bir toplum'un kultur ve uygarliginin yazili-basili gostergeleri olan tarih, edebiyat ve muzik'tir. Dunyameclislerde ve diger makamlarda karar verecek olanlar bu tarih veedebiyat kitaplarini gencliklerinde okumuslardir, muzigi dinlemisve etkilenmislerdir. Ister-istemez, o tur etkilerin altinda kararvereceklerdir. Verdikleri kararlarin savunmasini, edebiyatkitaplarindan alinan deyimlerle yapan politikaci az degildir.(Ustelik, kaynaklari uzerine dip-notu vermek zorunda dadegildirler).
Kisacasi, surekli bir buyuk savas da, ticaret yarisina ek olarak,kultur alaninda her gun yer almaktadir. Bu kultur yarismasinakatilmayan toplumlar, geleceklerinden vazgectikleri gibi,gundelik buyuk iktisadi kayiplara da ugramaktadirlar.
Din
Toplum'lari olusturan kisi'lerin ozel inanclari olan "din" lerinde bir toplum'un mayasi icine katildigi soylenir.[47] Bu gorusuzerinde de ornekleri ile durmak gerekir:
1. Ingiliz Krali Henry VIII ve Ingiliz Parlamentosu, 1532 ile1536 yillari arasinda, o gune dek Ingilterede gorulmemis birisbirligi cervesinde calisarak alti yasa cikardilar. Bu yasalarinhedefi, Ingiltere'yi Roma'da oturan Katolik Papa'nin politik veekonomik etkisinden kesinlikle ayirmak oldugu soylenir. Odevirden sonra, Ingiliz Anglikan kilisesi Ingiltere'nin resmidini oldu. Ingiltere Hristiyan kalmakla birlikte, Ingilizhukumdari Ingiliz kilisesinin de basi sayildi. Boylelikle,Ingiltere kendi dis politikasini da Katolik Papa'nin dispolitikasi etkisinden bagimsizlikla yurutmeye basladi.[48]
2. Dini tutuculuga karsi isyan daha once Almanyada baslamisti.Martin Luther (1483-1546) 1517 yilinda Papa'nin ve Katolikkilisesinin tutumlarini elestiren 95 tez'ini, rahipligini yaptigikilisenin kapisina civilemisti. Papaligin, Hristiyanligin kutsalkitabi Incil'in Latince okunmasinda israr edisi bu protestolardanbiri idi. Luther Incil'i ana dili olan Almanca'ya cevirerek hemAlman toplumunun Incil'in icindekileri anlamalarina yardim etti,hem de Alman dilinin telaffuz ve kullanilisinin birlestirilmesineve bu duzgunlestirilmis Almanca'nin genis olcude yayilmasina yolacti. Almanlar da dinlerini millilestirmis oldular.Protestanligin (Protesto etmekten) bu tarihten sonra basdigigenellikle kabul edilir.[49]
3. Rus Prens'i Vladimir, M.S. 989 yilinda Hristiyanligi Kabuletti. Kiev prensligi bu tarihte Bizans (Constantinople-Istanbul)Kilisesinin bir kolu oldu. 1326 yilinda Kiev Metropol'u (DiniBolge Baspapaz'i)[50] Moskova'yi gezerken oldu. Moskova bufirsati kacirmadi ve butun Rus sehir devletlerini birlestiriponderligini ele gecirmek icin, Kiev Metropol'luguna secilenpapaz'i Moskova'ya tasinmaya ikna etti. Bu durum 1453 yilinakadar surdu. Istanbul'un Fatih Sultan Mehmet tarafindan 1453 tealinmasindan sonra, Son Bizans Imparatoru'nun yegeni ZoePaleolog, Moskova hukumdari Ivan III ile evlendi. Bu olay,Moskova devletinin, Bizans geleneklerini surdurdugunu iddiaetmesine yol acti. 1510 yilinda Moskova'da Rus Ortodoks Kilisesikuruldu. Moskova III. Roma ilan edildi.[51] 1700 yilinda RusOrtodoks Kilisesi Patrigi[52] oldu. Deli Petro 22 yil yeniPatrigi tayin etmedi. Rus Ortodoks Kilisesi, bu tarihten sonrakurulan ozel Ruhani Komisyon'a bagli olarak devletin bir"Bakanligi" haline getirildi. Boylelikle, Ruslar da tam anlamiile Hristiyanligi benliklerine uydurmus, "millilestirmis"oldular.
4. Islamiyetin M.S. 620lerde bir din olarak ortaya cikmasindankisa bir sure sonra, Islamiyette "Si'ilik" (ayrilik) kendinigosterdi. Bir bolum mumin'in, Ali'nin ilk halifelige secilmesiniistemeleri, ancak isteklerinin yerine gelmemesi bu "ayriliga"neden oldu. Hatta bu istekleri, daha Peygamber hayatta ikenkendini gostermis idi. Kisa sure icinde, Iranlilar bu Si'iligikendilerine bir bayrak yaparak, din yolu ile gelen ve artmaktaolan Arap kultur etkenlerine karsilik verme yolunu aradilar. Buyonden, Iranlilar da dinlerini millilestirmis oldular, Arap umma(ummet)[53] politikasinin yorungesinden cikmayi basardilar.[54]
5. Butun bunlara ek olarak: Ukrayna, Gurcu, Ermeni, Yunan, Kopt,Suryani kiliselerinin de Papa'nin politik, kulturel etkisindenuzaklasmak, kendi maya'larini korumak amaclari ile dinleri olanHristiyanligi millilestirdikleri, kendilerine ozgu Patriklersectikleri de hatirlanmalidir. Goruldugu gibi bu toplumlar, ozmayalarini korumak yolunda, din'in bile bu mayayi bozmasina izinvermemislerdir. Dinleri de hazmetmis, kendi toplum tore'lerineayak uydurtmuslardir.
6. Hilafet'in 16ci yuzyilda Osmanli hanedanina gecmis oldugukabul edilir. Buna karsilik, Osmanli padisahlari bu sifat'igenellikle kullanmaktan kacinmislardi. 18ci yuzyildan baslayarak,Osmanli saray'inin "Hilafet" yolu ile dis-politika yapma cabalarigeri tepmis, 19cu yuzyilda Osmanli imparatorlugu icindekimillet'lerin, aldiklari uluslararasi egitim yardimi dolayisiylada, milliyetcilige donmelerine ve Osmanlilara karsi bagimsizliksavaslari acmalarina yol vermisti. Bu da, Ataturk'un de ezan veKuran'i Turkcelestirmesinin, Diyanet Isleri Baskanligininkurulmasinin basinda gelen nedenlerden biridir. Bu konularda OmerSeyfettin'in yaptigi milliyet ve din ayirimlari'nin, MustafaKemal'in dusuncelerini etkiledigi soylenebilir.[55] Kaldi ki,yukarda sozu edilen orneklerdeki ulus'larin bir bolumununHristiyanliktan once dunyada var olmalari gibi, Turktoplumlarinin tarihi, Islamiyet'in ortaya cikmasindan cok oncebaslar.[56]
7. 1787 de, ABD Anayasasinin katilikla din ve devlet islerinibirbirinden ayirmasi, bu anayasa'yi yazanlarin tarihbilinclerinden ve konulari tarihi yonleri ile ele almalarindanileri gelmektedir. Bu olay da, din ile devlet islerinin tarihteilk yer alan ayirimi degildir. Cin'de milli devlet anlayisi,Confucius'un (M. O. 551-479) felsefe'si uzerine kurulmus idi. 12-13cu yuzyillarda Cin'in genis bolumleri: Kitanlar, sonra daJurchen'ler tarafindan isgal edildi. Bu isgaller sirasinda,dusman askerlerinden cok, isgalcilerle birlikte gelen Budizm[57]dininin Confucius devlet anlayisini "bogmaya" baslamasi Cin'lidusunurlerce buyuk bir tehlike olarak goruldu. Confucius'un,Cin'in milli devlet anlayisinin temelini olusturan gorusleri ileBudizm dini arasindaki bu donemdeki cekisme iki yuzyil surdu.Sonucunda, Cin'li dusunurlerin butun zorluklara gogus gererekdirilttikleri Cin geleneksel egitim duzeni yardimi ile, Confuciusfelsefe'si bu yaris'i kazandi.[58] Boylelikle Cinli maya'sikorundu ve Cin'li olarak kaldi. Gunumuzdeki kalkinmayi da Cin'lifelsefe ve politikasi carcevesinde yapmaktadirlar.
Timur Bey'in de, kurdugu imparatorluk icinde, din ile devletislerini birbirlerinden ayri tuttugu anlatilir. Z. V. Togan'ingozlemlerine gore, Turk yoneticilerinin bu tutumlari 1920lerdebile Asya'da yasamakta idi.[59]
Tarih Anlayisinin Gunumuzdeki Onemi
Belirli ulkelerde, tarih bilimi ile atom bombasinin sirlari esduzey ve degerde tutulur. Tarihi belgeler ve atom fizigi'ninayrintilari cok yuksek titizlikle korunur, saklanir. Eger "tarihigercekler" ortaya cikacak ve butun toplumlarca bilinecek olursa,birtakim ulkelerin yillardir yuruttukleri siyasetleri kokundensarsilacaktir. Ek olarak, "tarihi cehaleti yaymak" isini yuksekbir sanat haline getirenlerin ve bu turde siyaset yurutmekte olankisilerin gelecekleri de kararacaktir. Ne var ki, gercekleriogrenmek isteyenlerin onunde dikilen butun engeller'in bir camparcasindan ayricaligi yoktur. Gerektiginde bir pencere camindanbakar gibi saklanmasina calisilan gercekler gorunur, ya da camkirilarak ardindaki bilgilere ulasilir.
Rus Carligi, 1853-1856 yillari arasinda yer alan Kirim savasini,ortak Ingiliz, Fransiz ve Osmanli kuvvetleri karsisindakaybetti.[60] Bunun sonucunda, Avrupadaki ekonomik-Politik durumucok sarsildigindan, Rus Imparatorlugu Asya'ya karsi askeriatilimlara gecti. Orta Asya'ya yayildi.[61] Birinci Dunyasavasinda yenik dusup, bu arada 1917 Bolsevik ihtilali debasverince, Ruslarin Avrupa'daki durumlari ve itibarlari daha daderinden sarsildi. Bunun uzerine, 1920 yilinda Baku'da bir "DoguKongresi" toplayip, Bolsevizm'i Asya'ya, bu arada da yenikurulmakta olan Turkiye Cumhuriyetine de yaymak ve boylecetoprak, ekonomik cikar ve uluslararasi itibar kazanma kararinialdilar.[62]
20ci yuzyilin sonlarindaki gelismeler, 19cu yuzyil'in sonlari ve20ci yuzyil'in baslarindaki bu olaylari cok yakindanandirmaktadir: Dogu Avrupayi kaybeden Sovyet "Imparatorlugu"yoneticileri Asyayi elde tutmak istemekte, bu amaclarinigazetelere verdikleri demeclerle acik olarak belirtmektedirler.Ruslarin Azerbaycan'a (1988-1990)[63], Ozbeklere (1989-1990)[64],Kazaklara (1986)[65], Mesket[66] ve Tatarlara karsi olangirisimleri ve askeri harekatlari, 1856 Kirim yenilgilerisonucundaki tutumlarindan degisik degildir. Son iki yil icindekihareketleri, Sovyet yoneticilerinin 1956 (MacaristaninSovyetlerce isgali-Suveys Kanali olaylari), 1968(Cekoslovaklayanin Sovyetlerce isgali-Bati Avrupa ogrenciharaketleri) yillarinda yer alan dunya olaylarini cok iyihatirladiklarini ve bu tur olaylardan yararlanma yeteneklerinikaybetmediklerini de acikca gostermektedir.
Yazili tarih'lerin toplumlar uzerindeki onemini cok iyi anlayip,"yeni tarih" yazmak yolu ile "tarih" i kendi cikarlari icindegistirmeye ugrasanlarin gunumuzdeki varliklari ve calismalarida belgelenmistir. Ulus'larin benlik ve niteliklerinin "tarihicadetmek" yolu ile degistirilmesine calisilmaktadir. Bu uydurmatarihleri sonra da geri'ye, tarih'in derinliklerine yansitmakcabasi da gosteriliyor. Yazdiklari yorumlar ile (nitelik vebenliklerini degistirmayi hedef alinan) toplumlarin tutum,dusunce, ahlak ve yasam sekillerini kendi yararlari icin birnoktadan digerine cekmeyi ongoren kisi ve kurumlar da bulunuyor.Bu yazilan "hayali tarih" ler kisa sure icinde hedef alinantoplumlarin dillerine cevriliyor.[67] Eger, bu "hedef alinan"toplumlar bu oynanan oyunun ne oldugunu bilemez, oyunuoynayanlarin cikarlarini kestiremezse, toplum olarakyasayamiyacaklardir.[68]
Bu tur uluslarin kimligini degistirmek amaci ile yazilmis olan"icadedilmis hayali tarih" lere "yalanlama" yolu ile "karsilik"vermek, hic karsilik vermemeye esittir. Hatta, "yalanlama" yapmakicin harcanan emek ve kaynaklar da bosa gideceginden, "yalanlama"islerine girisen taraf zarara bile girecektir. Verilebilecek tekkarsilik, derin ve temelden yapilip genis olcude yayinlanacakbilimsel arastirmalardir. Once koklu bilimsel arastirmalarduzenli olarak yapilir, yayinlanir. Sonra, bu gibi kitaplariniclerindeki bilgiler, uzerlerinde yapilacak yorumlarla, gazete,radyo ve TV yollari ile toplumlara duyurulurlar. Bu yol,"yalanlama" yi gereksiz birakacagi gibi, saglikli ve derli-toplubilgilerin de toplumlara aktarilmalarini kolaylastirir.[69]
"Hayali tarih" yazma cabalarinin iki ornegi kisaca verilebilir:A) Turklerin dunya uzerinde hangi tarihler arasinda yasadiklari; B) "Pan-Turkizm."
A) Ozellikle Sovyet yazilarina bakilacak olursa, Turkler ancak M.S. Altinci ve Onaltinci yuzyilarasinda yeryuzundeyasamislardir.[70] Ne daha once, ne de daha sonra. Sanki goktenzembille inip, bir bilinmez nedenle kaybolmuslardir. Bu "hurafe"gunumuzde yasayan Turklerin "kimligi" ve kokenlerini kasitliolarak "bulandirmakta" dir. Uluslararasi iliskilerde,uluslararasi kuruluslarca Turklerle ilgili olarak verilecekkararlar da, boylece bu "bulandirma" etkisi altinda birakiliyor.Sonucunda da, Asya'nin ortasinda yasayan tarihi Turktoplumlarinin soyundan gelenler de kucuk parcalara bolunerek"birbirleri ile iliskisi olmayan, ayri milletler" olarakgosteriliyor. O kadar ki, bu gulunc iddiaya gore, bu "ayriuluslar" birbirlerinin "dillerini bile konusamiyorlar" vedilmaclara gerek goruyorlar; ya da "Rusca konusarak birbirleriile anlasiyorlar."
Butun bu "tarih hirsizliklarinin" 1924 sonrasi "tarihi gercek"haline getirilmek iddiasina baslandigini da belirtmekgerekir.[71] Bu da, konu ile yazilmis bilimsel yazilarinokunmamasindan, okutulmamasindan ileri gelmektedir. Ornegin Z. V.Togan, Turk soylarinin yuzyillar boyunca yaptigi genis kapsamlitoplumsal goclerini nedenleri ile birlikte ozetlemistir. Togan'incalismasinda anlatildigi gibi, Turk soylarinin olusturduklaribirlikler ve kurduklari siyasi topluluklar da, o gunlerinortamina gore, belirli evrimlerden gecmisti. Bu evrimlersonucunda, Turk soy ve boy'lari cok diri ve varlikli yeni Turkkumeleri kurmuslardi.
Dolayisi ile, gunumuz Ozbek, Kazak, Azerbaycan boylari, daha onceyasamis Tatar, Nogay, Kirgiz, Oguz-Turkmen boylarinin acilip-kapanmalari ve gene ayni topraklarda yeniden degisik karisimlarlakaynasmalari yolu ile ortaya cikmislardir.[72] Turk boy'lari buacilip-kapanmalari, kumelesmeleri ve kaynasmalari yaparken kendivarlik ve butunluklerini korumak yolunda calisiyorlardi.
B) "Pan-Turkizm"[73] bir Turk icadi degildir. Eski Turkkaynaklarinda, "Turklerin dunya hakimiyetini elde tutmak ihtirasiile yanip tutustuklari"ni belgeleyen bir kavram yoktur. Bununlabirlikte, ozellikle 19cu yuzyil sonlarinda ve 20ci yuzyilbaslarinda, Turkleri bu suc ile itham edenler oldu.[74]
Bugun bilinen kaynaklara gore "Pan-Turkizm", 19cu yuzyil Avrupakuvvet dengesi ugrasmalarina yardimci olmasi icin Avrupa'daicadedilmis bir iddia'dir.[75] Ilk olarak, Carlik Rus ordusu'nunTaskent'i isgal yili olan 1865 de basilan bir kitaptagorulur.[76] Ruslar 19cu yuzyil'da [1552 yilinda Kazan hanligi'niisgal etmekle baslattiklari tutumu surdurerek] Asya'ya ekonomiksomurge bulucu yayilma hareketlerine devam ettiler. Ingiliz'ler1828 Turkmencay anlasmasindan baslayarak, Hindistan'dakiimparatorluklarini Ruslardan koruma yollari aradilar; Rus veIngiliz imparatorluklari arasinda yasayan Turkleri birlestirip,Rus yayilmasina karsi bir engel olarak kullanmak istegi bu "Pan-Turkizm" "cozumunu" ortaya cikardi.[77]
Ruslar da bu "Pan-Turkizm" iddialarini politikalari yararinakullandiklari din maskesi altina aldilar. Cunku Ruslar, Asya'yayayilma calismalarini (diger somurgeci imparatorluklarin yaptigigibi), "Hristiyanligi yaymak cabasi" olarak gosteriyorlardi.
Eger bu iddialari ile Turkleri "Batili medeniyetlere zararli"gosterebilirlerse, Ruslar:
a) Vambery yolu ile ortaya atilan "Pan-Turkizm" ve bu "akimin"onculugunde kendilerine karsi kurulmasina calisilan "Turkkalkani"ni kirabilecekler;
b) Avrupali Hristiyan devletlerin Ruslarin Orta Asya'dakihareketlerine engel olabilecek diplomatik iddialarini yersizbirakip, kendi Asya'ya yayilma cabalarini surdurebileceklerdi.
Almanlarin iktisadi ve askeri yonlerden guclenmeye baslamasiIngiliz ve Rus'lari urkuttu. 1907-1909 larda yaptiklari gizlianlasmalarla, Ingiliz ve Rus imparatorluklari birbirlerine karsi"Pan-Turkizm silahini" kullanmama karari aldilar. Bunun uzerine,Ruslar tek tarafli olarak "Pan-Turkizm zararlarini onleme" ve"dunya'yi Turklerden kurtarmak calismalarina" basladilar. Buanlasmalar,ve ortaya cikardiklari tutumlar, Ruslarin BirinciDunya Savasi basinda Erzincan ve cevresine girmelerinin"gerekceler"den biri olarak gosterildi.
Orta Asya'daki Turk toplumlarinin esaret altina alinmasiboylelikle uluslararasi toplumlarca da kabul edilmis oluyordu.Ancak, Orta Asya Turk toplumlari bu tutsakliga karsi koyma karariverdiler. Orta Asya'da "Milli Kiyam" (bagimsizlik ayaklanmasi)adi ile bilinen, buna karsilik, Ruslar tarafindan dunya'ya"Basmaci" (haydutluk, sakilik) adi ile aktarilan Orta AsyaBagimsizlik Savasi 1916 yilinda basladi. Kisa surede buyuk cap'taaskeri harekat'a donustu. 1930 sonlarina kadar suregiden bubagimsizlik savasinin dogal sonucunun ne olacagini bugunbilemiyoruz. Cunku, Ikinci Dunya Savasinin baslamasi OrtaAsyalilarin bu ulkulerinin ertelenmesine neden oldu.[78]
"Pan-Turkizm" oyunlari bununla da bitmedi. Birinci Dunya Savasibaslamadan once, Alman bilim adamlari ve subaylari, adi gecen"Pan-Turkizm"i Almanya cikarlarina [Rus ve Ingilizlere karsi]yardimci olmasi icin ele almislardi.[79] Pan Turkizm ve Pan-Islamizm'i basta Enver Pasa olmak uzere, butun Turk subay vepolitikacilarina benimsetmeye calistilar. Almanlar bu "ozendirme,imrendirme" calismalarinda toptan basarili olamadilar: MustafaKemal, Kazim Karabekir gibi genc ve yetenekli subaylar digeruluslarin gutmekte olduklari hedefleri gorup anladilar ve karsiciktilar.[80] Omer Seyfettin, Alman bilim adamlarinin vetuccarlarinin "imrendirme" calismalarini yakindan gorup, toplumuuyarmak amaci ile diger yazdiklarina ek olarak ozellikle "Fon[Von] Sadrinstayn" hikayelerini yaratti.[81] Buna ragmen,Almanlar Turkler'i Kafkaslarda savasa sokmayi basardi.[82] Almandusunurlerinin amaci, Bati cephesinde Ingiliz ve Fransiz'larlacarpismakta olan Alman ordularina nefes aldirmak idi.
Turkler arasinda bu Turk illeri disinda yaratilmis "Pan-Turkizm"dusuncesine yakinlik, Ikinci Dunya Savasi baslamadan once geneAlman dusunurlerince, gene ayni Alman yararlari yolundafilizlendirildi.[83] 1960 sonrasi "Pan-Turkizm" akinlari, IkinciDunya Savasi baslamadan once atilan tohumlardan yesermis ve koksalmistir.[84] Bu ve ilgili olaylarin belgeleri, turlu uluslarinresmi devlet arsivlerinde bulunmaktadir. Bu belgelerin birbolumunun kopyalarini acikca satin almak mumkundur.[85]
Buna ragmen, yukarda sozu edilen diger ulus'larin "yarismakavgasi" dolayisi ile, Turkler kendi yaratmadiklari bir akim olan"Pan-Turkizm" iddialariyla, uluslararasi kamuoyu onunde mahkumedilmeye calisilmaktadir. Cunku, bu olaylar yakin yillara kadaryazilmamis, kamu oyu onunde belgelenmemis, toplu olarakyayinlanmamistir.
Bununla birlikte, bir maya'dan gelmis toplumlarin, mayabirliklerini korumak istemeleri dogaldir. Iskandinav Birligi,Ingilizce Konusanlar Birligi gibi ornekleri de coktur. Dolayisiile, ortak maya birligini saklayan kitap ve dusuncelerin butoplumlar icinde canli tutulmak istenmesi, bu toplumlarinhakkidir.
Bir Azerbaycanli dusunur'un de dedigi gibi "Amerikalilar daSekspir okuyorlar. Bu olay, Amerikalilari Ingilizlestirmiyor." Uygarligi meydana getiren mayalarin gelismesi, uygarliginyararinadir. Eger Orta Asyalilar da ortak mayalarini korumak icinisbirligi yaparlarsa, bu onlarin bilecegi is'tir. Begenmeyenler,gecmiste oldugu gibi, kendi gundemlerini nasilsa gene acigavuracaklardir.
Gorus
Boylece, gunumuzde Turk toplumlarinin karsi-karsi'ya kaldigi enonemli sorunlar, yukarda ana cizgileri ile ozetlenen: Tarihselkimlik savasi'dir; "Maya" korumak ugrasi'dir; Tarih hirsizliginionlemek cabasidir; Uygarlik icinde ozgur, bagimsiz ve gudumsuzyasama yarisidir; Yasamini, varligini koruma kaygisidir.
Tarihini caldiran toplum, kimligini ve varliginin cekirdegini decaldirmistir. Maya'siz, tohum'suz kalan bir toplum varligininasil surdurebilir? Kimligini bilmeden, ozgur ve bagimsizyasayabilmek icin gelir'ini nereden ve nasil saglayabilir? Bugeliri hangi ticaret ve sanayi dallari yolu ile hangi pazarlardakazanabilir? Komsularinin himmeti ile yasasa bile, kimliginibilmez ve koruyamaz ise, butun bu ugraslari kimin cikarinayapacaktir? En onemlisi: butun bunlari nasil ve neredenbilecektir? Gelecek kusaklara nasil anlatacaktir?
Son yillarda, Turk toplumlari icindeki dusunurlerin bu olaylarianladiklarini ve karsi tedbir almak calismalarina basladiklarinigosterir dipnotlu arastirma yazilari yayinlaniyor. Sozu edilen buyazilardan ornekler Bati dillerine de cevrilmekte.[86] Ancak, butur calismalar toplumca benimsenmez, gelistirilmez vedesteklenmez ise, yararliliklarini surduremeyeceklerdir. Turkatasozleri uyarir: "Tasima su ile degirmen donmez." "Sokma akildokuz adim gider." "Akilsiz bas'in cezasini ayaklar ceker."
M. S. 732 de dikilmis olan Orhon yazitlari[87], TurkHakanliklarinin daha onceki yillarda baslarina gelen olaylar veTurklerin o donemlerdeki "kurtulus savaslari" ile ilgili bilgiverir.[88] Sekizinci yuzyilda dikilen bu anitlarda sozu gecenolaylar ve uzerlerine verilen ogutler sanki 21ci yuzyil icinyazilmistir.
Kaldi ki, Orhon yazitlarinin ogutleri 17, 18, 19 ve 20 ciyuzyillar icin de gecerlidir. Ancak, bu yazitlar her nedenseunutulmus, dikildikleri yerlerde sekizinci yuzyildan 19cu yuzyilortalarina kadar "dilsiz" kalarak "yeniden bulunmayi"beklemislerdir.
"Eger bu anitlarin uzerindeki ogutler unutulmasa idi...."
diyerek dogunmenin bu gun icin bir anlami yoktur. Ancak, tarihiolaylardan ders alarak ilerisini dusunmek gerekir. Toplumlaryalniz tarih'te yasamazlar. Eger bir toplum'un yasamak istegi varise, gelecekte de yasayacaktir. O toplum'un bireyleri gecmistenornek alip, gelecek icin calisacaklardir.
Kutadgu Bilig de yaptigi algilamalardan anlasildigina gore,Balasagunlu Yusuf'un bu gercekleri 11ci yuzyilda kavradigi, Orhonyazitlarinda yer alan bilgilerle tanisik oldugu, bunlari gelecekkusaklara aktarmaya calistigi da goruluyor.[89] Orhonyazitlarindaki Turk buyukleri Tonyukuk ve Bilge Kagan, gelecekkusak Turklere:
"Sorunlara cozum getirmeyen kisi de sorunun bir parcasidir"
turunde de seslenmektedirler. Yazdiklari tarih yolu ile, yedinciyuzyil Turklerinin basina gelen olaylari anlattiklari gibi,gelecekte bu gibi istenmeyen olaylarin onlenebilmesi icinyapilmasi gerekli isleri ozetlemektedirler.
Bu arada,
"Bir toplumun yasami boyunca kac defa kurtulus savasi yapmasi gerekir"
dusunce soru'suna da karsilik verirler:
"Gecmisini her unutusta."[90]
"Gorunen koy kilavuz istemez"
ata sozu, aciklama gerektirmez. Buna karsi, gorunen koyleri bilegormek istemeyenler her toplumda bulunur. Bu gibi kisilereBalasagunlu Yusuf Kutadgu Bilig'de seslenir:
Akilli insan icin akil kafi bir estir; Bilgisiz adam icin hakaret tam bir addir.[91]
Balasagunlu Yusuf'un yazdiklarinin anlasilmasina yardimci olacakbir Turk atasozu daha vardir:
"Anlayana sivisinek saz; anlamayana davul-zurna az."
NOTLAR:
1. Ornegin, eski karakucak gurescileri, er meydanindatutusacaklari kisilerin diger yarismacilarla yaptiklarigureslerini buyuk bir titizlikle seyrederlerdi. Bu yoldan,bilinen oyunlara dusmemeye calisirlardi. Konu ile ilgili olarak,bak: Ibrahim Ince, "Turklerde Gures" Kara Kuvvetleri Dergisi Sayi4, 1971; Halim Baki Kunter, Gures Yilligi, 1944 (Istanbul, 1945);Ismail Habib Sevuk, Turk Guresi (Istanbul, 1949).
2. Kazim Karabekir, Istiklal Harbimiz. (Istanbul: TurkiyeYayinevi, 1960).
3. Onemi cok iyi bilinen "Tarih Yazmak Yontemleri"(historiography) uzerine son bin yildir Dogu ve Bati dillerindeayrintili yorumlar yapilmis, degisik gorusler verilmis, ozelkitaplar yazilmistir. Konu'ya Turkceden girmek isteyecekler icin,Tarih'te Usul (Istanbul, 1950) kitabi ile, Zeki Velidi Togan bugoruslerin buyuk bir bolumunun ozetini vermistir.
4. Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig. Derleyen: Resit Rahmeti Arat.(Ankara: Turk Tarih Kurumu, 1974). Ikinci baski. Sayfa 25-27.
5. Bak Baburname (Turkce tipkibasim) Derleyen: Annette S.Beveridge (Leyden & London, 1905). The Babur-Nama in English,(Memoirs of Babur) Annette S. Beveridge (Tr.) (London, 1922).Ikinci basim 1969. Hindistanda devlet kurmus Turkler icin bak Lt.Col. Sir Wolseley Haig & Sir Richard Burn (Eds.) The CambridgeHistory of India (1922-1953), Vol. III, Turks and Afghans (1928).Gunumuzde, bu dizin'in icindeki goruslerin eskimis ve Ingilizimparatorluk anlayisi cercevesinde ele alindigi kabul edilir.Daha kisa ve yeni bir gorus ozeti ise Oxford History of India(1958) verilmektedir. Bak M. G. S. Hodgson, The Venture of Islam:Conscience and History in a World Civilization (1974), Cilt 3.
6. Abbas Kuluaga Bakuhanli, (Rusca cevirisi) Giulistan-Iran(Baku: Obshchestvo obsledovaniia i izucheniia Azerbaidzhana,1926); (Turkcesi) Gulustani-Irem (Baku: Azerbaycan SSR IlimlerAkademiyasi, Tarih ve Felsefe Institutu, 1951); (Farscasi)Gulustani-Irem (Baku: Azerbaycan SSR Ilimler Akademiyasi, TarihEnstitutu, 1970).
7. Abbas Kuluaga Bakuhanli, Nasihatlar bak: A. K. Bakikhanov:Sochnieniia, zapiski, pis'ma (Baku: Elm, 1983). Ingilizcecevirisi ve uzerine yapilan arastirmalar icin bak: Audrey L.Altstadt, "Admonitions of Abbas Kuluaga Bakikhanli." H. B.Paksoy, Editor Central Asian Monuments (Istanbul: Isis Press,1992).
8. Uzun uzadiya laf ebeligi etmeden, 19cu yuzyilda yasamis olanSeyyid Azim Sirvani (1835-1888), bu dusunceleri bir beyittetoplamistir: "Bir beladir bu derd-i nadani (gorgusuz\cahil)/ Kionun elm (bilim) olupdu dermani." I. A Huseyinof et. al.Azarbaijan Tarihi (Baku, 1960) Cilt 2. Sayfa 322-3. Ek olarak,bak: Omer Seyfettin, "Nadan," Vakit Gazetesi, 11 Mayis 1334/1918. 9. Konu'ya giris acisindan, R. R. Arat'in yorumlarina ek olarak,bak: Omeljan Pritsak, "Von den Karluk zu den Karachaniden"Zeitschrift der Deutschen Morgenlandischen Gesellschaft 101.(Wiesbaden, 1951); a. g. y. "Die Karachaniden" Der Islam 31.(Berlin, 1953-1954); a. g. y. "Karachanidische Streitfragen" 1-4,Oriens II. (Leiden, 1950); R. Dankoff, "Introduction" Wisdom ofRoyal Glory (Kutadgu Bilig) (Chicago, 1983); Peter B. Golden,"The Karakhanids and early Islam" The Cambridge History of EarlyInner Asia, Denis Sinor, Ed. (Cambridge University Press, 1990).
10. Ornegin, bak: Magna Carta Commemoration Essays With a Prefaceby the R. Hon. Viscount Bryce, O. M., Etc. Edited by HenryElliott Malden, M. A.; Hon. Fellow, Trinity Hall, Cambridge; Hon.Secretary, Royal Historical Society. (London: Royal HistoricalSociety, 1917).
11. Magna Carta and its influence in the world today by Sir IvorJennings, KBE, QC, LittD, LLD. Prepared for British InformationServices, by the Central Office of Information. (London, 1965).Bu arada eklenmesi de gerekir ki, bugunku Ingiliz anayasasiyazili bir belge degildir. Yorumlarla "gelistirilmis" olan buanayasa, konu uzerinde verilmis ozel mahkeme kararlari toplamiolarak da bilinir.
12. Bak The Oxford History of Britain, Kenneth O. Morgan (Ed.)(Oxford: Oxford University Press, 1984).
13. Bak Kutadgu Bilig. I Metin. Latin harflerine ceviren: ResitRahmeti Arat. (Istanbul: Milli Egitim Basimevi, 1947). Sayfa IX.
14. Bak, Niccolo Machiavelli, The Prince and the Discourses,Luigi Ricci (Tr.) (1950).
15. Bak The Book of Dede Korkut, Geoffrey L. Lewis (Tr.) (London,1974).
16. Bugun Afganistan sinirlari icinde bulunan Herat sehri, geneTimur Bey'in torunlarindan olan Huseyin Baykara (hukumdarligi:1469-1506) ve "nedim" i olan Ali Shir Navai (1441-1501)yonetimindeki bir Turk devletinin baskentligini yapmisti. UygurTurklerinden olan Navai, Turk-Cagatay edebiyatini dorugunacikaran yazar olarak tarih'e gecmistir. Bak: A. S. Levend, AliSir Nevai (Ankara, 1965-68) 4 Cilt. Turk Dil Kurumu Yayini. Dahaonce de, Herat sehri, Gazneliler Turk devleti icinde bulunuyordu.Bak: C. E. Bosworth, The Gaznavids: Their Empire in Afghanistanand Eastern Iran, 994 - 1040. (1963).
17. Eski Turkler, kendilerine ozgu bir takvim kullaniyor, yillarahayvan adlari veriyorlardi. Bak: Osman Turan, On Iki HayvanliTurk Takvimi. (Istanbul, 1941); R. R. Arat, Turklerde TarihZapti. (Istanbul, 1937).
18. Kutadgu Bilig. I Metin. Arat. Sayfa XXXIV-XXXV.
19. Bak: Kutadgu Bilig, I Metin. Arat, XXXVI.
20. Office of the Architect of the US Capitol tarafindan basilmisbir kitapcikta asagidaki bilgiler verilmektedir:
The 23 relief portraits in marble are of men noted inhistory for the part they played in the evolution of what hasbecome American law. They were placed over the gallery doors ofthe House of Representatives Chamber when it was remodelled 1949-1950. Created in bas relief of white Vermont marble by sevendifferent sculptors, the plaques each measure 28" in diameter.One is full face, and 22 are profile. From the full face of Moseson the north wall, 11 profiles face left and 11 face right,ending at the Webster quotation on the south wall above thespeaker's chair. The subjects of the plaques were jointly chosen by a groupfrom the University of Pennsylvania, and the Columbia HistoricalSociety of Washington D.C. in consultation with authoritativestaff members of the Library of Congress. The selection wasapproved by a special committee of five Members of the House ofRepresentatives, the Architect of the Capitol and his associates. The plaster models of these reliefs may be seen on the wallsof the Rayburn House Office Building subway terminal. In chronological order the lawgivers are: Hammurabi (c.2067-2025 B.C.); Moses (c. 1571-1451 B.C.); Lycurgus (c. 900B.C.); Solon (c. 595 B.C.); Gaius (c. 110-180 A.D.); Papinian (c.200 A.D.); Justinian (c. 483-565); Tribonian (c. 500-547 A.D.);Maimonides (c. 1135-1204 A.D.); Gregory IX (c. 1147-1241 A.D.);Innocent III (1161-1216 A.D.); de Monfort (1200-1265 A.D.); St.Louis (1214-1270 A.D.); Alphonso X (1221-1284 A.D.); Edward I(1239-1307 A.D.); Suleiman (1494-1566 A.D.); Grotius (1583-1645A.D.); Colbert (1619-1683 A.D.); Pothier (1699-1772 A.D.);Blackstone (1723--1780 A.D.); Mason (1726-1792 A.D.); Jefferson(1743-1826 A.D.); Napoleon (1769-1821 A.D.).
21. Bak Ziya Gokalp, Turkcugun Esaslari. (1923); Ingilizcesi: ThePrinciples of Turkism, Robert Devereux (Tr.). (Leiden: E. J.Brill, 1968). Sayfa 72, 75.
22. Ataturk'un dedigi gibi "Bir ulus'un yukselmesi, muzikte olandegisikligi anlayabilmesine baglidir." Muzikte degisme ise,toplumun mayasinin gelismesi ve arilasmasi ile cok yakindanilgilidir. Muzik yolu ile bir ulus'un diger bir ulus'u icten elegecirme cabalari, 20ci yuzyilda acikca kullanilmis yontemlerdir.
23. Bak, H. B. Paksoy, TICARET, TARIH VE ULUSLARARASI YARISMA.(1990).
24. ABD deniz kuvvetlerinin 1854 yilinda Commodore Matthew C.Perry komutasinda yolladigi bir kuvvet sonucunda Japon'lar ABDile ticari anlasmalara girmislerdi. Bu olay'dan sonra, Japon'lardunya'ya acilma karari almis, bilincli olarak, toplumlarininmaya'sini bozmadan dunya uygarligina girme calismalarinabaslamislardi.
25. Lady Mary Wortley Montagu (1689-1762), Ingilterenin Osmanliimparatorluguna yolladigi Buyukelcisinin karisi idi. Istanbuldaotururken cicek hastaligina karsi Turklerin nasil asi yaptiginigormus ve Ingiltere'deki dostlarina yazmisti. Lady Montagu buarada, Turk hanimlarina da Ingilteredeki kadin haklarinin OsmanliImparatorlugundakinden nasil daha yuksek duzeyde oldugunuanlatmaya calisiyor, kendince bu konu'da asi yapmaya calisiyordu.
26. Zooloji siniflandirmasi ile "meleagris gullopavo" ve"americana sybestris auis" olarak bilinen "hindi" nin ana yurdu1492 de "kesfedilen" Kuzey ve Orta Amerika kitasi'dir. 1494Tordesillas anlasmasi sonrasi, Roma'daki Papa tarafindan Amerikaticaret imtiyazi Portekizlilere verilince, bu kus'un Atlantik veAfrikanin guney burnu yoluyla Hindistandaki Portekiz kolonisiolan Goa'ya getirildigi anlasiliyor. Babur'un torunu Cihangir(1615 yillarinda) Tuzuk-u Jahangiri adli hatiralarinda yazdiginagore, o sure icinde Hindistana yayilmakta idi. Ancak, Hindistandadaha once bilinen ve Yeni Gine'den yayilan "Guinea tavugu" na(Meleagris Numida) benzedigi icin, Hindistanda kurulan Ingilizimparatorlugunda onceleri "Guinea Fowl" olarak tanimlanmistir.(Bak: O. Caroe, "Why Turkey" Asian Affairs October 1970). Sonra,Osmanli Imparatorlugu vilayeti olan Misir'a da getirildigianlasilan bu kus, Turkce'ye "Hindi" (Hintli) adi ile girmistir.Avrupa'da Osmanlilar'a "Turk" denildiginden, "hindi" ye "Turkey"adi verildigi, ve "Turkey" adinin Misir'dan Ispanya veIngiltere'ye goturuldugu tahmin ediliyor. Sonucunda, 1620yilindan baslayarak Ingiltere'den Kuzey Amerika kitasina yenigocmen gidenler, bu kus'u "Turkey" olarak biliyorlardi. 1776devrimi sonrasi ABD bagimsizligi ilan edilince, BenjaminFranklin'in, hindi'nin (Kuzey Amerika yerlisi oldugundan) ABDmaskot'u olmasini istedigi soylenir. Yerine, ana yurdu gene KuzeyAmerika kitasi olan "Bald Eagle" (Haliaeetus leucocephalus) [kelkartal] secilmistir.
27. Ingiliz yazarlari, Turklerin yogurdu ile tanistiklarini ilkkez 1625 yilinda yayinlamislardir. Ancak, yogurt maya'sininbilimsel adi da "Lactobacillus bulgaricus" ve "streptococcusthermophilus" olarak tarih'e gecirildi. Bu da, Turklerin ozmaya'lari uzerine yeterince yazi yazmamalarindan dolayi olsagerekir.
28. Cinlilerin bu ticaret'ten cok para kazanmalari digeruluslarin dikkatini cekti. Sonucunda bu sir, tarihi yorumlaragore M. S. 6ci yuzyilda, bir kamis dolusu ipekbocegi kozasi calanbir kisi tarafindan dunyanin diger koselerine dagitildi.
29. Gokalp'in deyimleri ile "Civilization--medeniyet.""Civilization" da Latince koklu olup, genel yurttaslik veyasalara saygi anlamina kullanilmistir.
30. Bugunku Ingiliz'lerin atalari sayilirlar.
31. Tacitus, The Agricola and the Germania, H. Mattigly (Tr.),Revised by S. A. Hanford (London, 1970). S. 62-64.
32. Agricola, Roma'nin o gunlerde bir eyaleti olan Britanya'yaVali olarak tayin edilmis olup, ayni zamanda tarihci Tacitus'unda kayin babasi idi.
33. O gunlerde Gaul'luler, bugun de oldugu gibi, gunumuzFransa'sinin Kuzey'inde yasiyorlardi. Britanyalilarla akrabaolduklari kabul edilir.
34. Romalilar ana dilleri olan Latince'yi, yonetimleri altinaaldiklari bolgelerde de kullandilar ve yaydilar.
35. Bak Peter Salway, "Roman Britain: (c.55 BC-c. AD 440)" TheOxford History of Britain, Kenneth O. Morgan, (Ed.) (Oxford,1984). S. 20-21.
36. Tacitus, Britain and Germany [Agricola] Ceviren, H.Mattingly. (London, 1948). S. 65-66.
37. Pek cok dillere cevrilmistir.
38. Eflatun'un bu sozleri, S. S. Aydemir, Ikinci Adam (1938-1950). (Istanbul, 1975) Ikinci Cilt. 3cu baski. S. 431-432 denburaya aktarilmistir.
39. Gene, Aydemir, Ikinci Adam. S. 471. den aktarilmistir.
40. ABD nin ilk Baskani (1789-1797).
41. ABD'nin ucuncu Baskani (1801-1809).
42. Kuzey Amerika kitasi, 1776 Amerikan Devrimi'ne kadarIngiltere'nin bir kolonisi (somurgesi) olarak yonetilmisti.
43. Ornegin: Harvard (1636), Yale (1701), Princeton (1766 daCollege of New Jersey olarak kuruldu).
44. Muhendislik okullarinin egitim cizelgeleri icinde de, gene"temel bilimler" okutulur.
45. Ornek olmasi bakimindan: Harvard universitesi merkezkutuphane kolleksiyonu alti milyon; ABD Kongre kutuphanesi yirmimilyon cilt'ten buyuktur.
46. Bir gorus'e gore ortalama %70i. Bak: Barron's; Fortune;Business Week dergileri, yillik degerlendirme sayilari.
47. Konu ile ilgili olarak bak: Yusuf Akcura, Uc Tarz-i Siyaset.(Ankara: Turk Tarih Kurumu, 1976). Akcura'nin bu yazisi ilk defa1904 yilinda, Kahire'de yayinlanan Turk gazetesinde basilmistir.
48. A. G. Dickens, The English Reformation (London, 1974); C. S.L. Davies, Peace, Print and Protestanizm, 1450-1558 (London,1976).
49. Bu konularda cok sayida kitap vardir. Ornegin, bak J.Atkinson Martin Luther and the Birth of Protestanizm (1968); E.Erikson Young Man Luther: A Study in Psychoanalysis and History(1962).
50. Hristiyanlik'ta butun papazlar, rutbe sirasi ile,mezheplerinin kilise yonetimine tabidirler. Bir ulke, archbishopyonetiminde "archbishopric" adli belirli buyuklukteki bolgelereayrilir. Her archbishopric, nufus yogunluguna gore, bishopyonetiminde "bishopric" adi verilen sehir birimlerine; sehirlerde, mahalle duzeyine kadar olan kucuklukteki alt bolumlerde,monsignor yonetiminde "dioscese" adli dini yonetim bolgelerineayrilir. Belirli Hristiyanlik mezheplerinde, "archbishop" yerinebaska adlar da kullanilabilir. Genellikle, Rus OrtodoksKilisesinin "Metropol" u, Yunan Ortodoks Kilisesinin"Baspiskopos" u ve Anglikan "Archbishop" u bir duzeyde olanruhanilerdir.
51. Bilindigi gibi, II. Roma, Constantinople (Istanbul) idi. RomaImparatorlugunun cokme devrinde, M.S. 325 yilinda, Nicea (Iznik)Konseyinde "Dogu Ortodoks" dini resmiyet kazandi. Bu Mezhebinbasinda Bizans Imparator'u bulunuyordu. Bak D. Bowder, The Age ofConstantine and Julian (1978); R. MacMullen, Christianizing theRoman Empire A.D. 100-400 (1984); N. V. Riasanovsky, A History ofRussia (1969).
52. Gunumuzde "Patriarch" genellikle Rus, Yunan, Ermeni, Gurcu,Suryani, Copt, v.b. milli kiliselerinin baslarindaki en yuksekrutbeli ve kidemli ruhanilerdir.
53. Bir kisi'nin Islamiyet'i kabulu ile, Musluman olmadan oncekiulusal koken ve din'ine bakmaksizin "inanmislar topluluguna"("umma" veya "ummet") katilmasidir. Kisi "umma" ya katilinca,soy'undan geldigi toplum'a olan bagliligina da son verir. YalnizIslammiyet cikarina calisir. Islamiyet'in ortaya ciktigiyuzyillarda, Islamiyet'i ilk kabul eden ve yayanlar BedeviArap'lar idi. Umma yolu ile yayilan da Arap dili, maya'si veyargi degerleri oldu. Marx, Engels gibi Komunistligin kuruculari;Lenin, Stalin gibi komunizmin yayicilari bu gercekleri cok iyibiliyorlardi. 1917 sonrasi "Uluslararasicilik" (Internationalizm,Kozmopolizm) adi altinda "Sovyet Kisiligi" kavramlarini da buyonde gelistirdiler. Sonucunda yararlananlar da Rusmilliyetciligi, dili, maya'si oldu.
54. M. G. S. Hodgson, The Venture of Islam: Conscience andHistory in a World Civilization; H. A. R. Gibb, Mohammedanism, anHistorical Survey (1949). Bugunku Afganistan'in Kuzey ve Batisinda 10-12 ci yuzyillararasinda yasayan Turk Gaznevi devletinin hukumdarlarindan SultanMahmud'un (hukumdarligi: 998-1030) maiyetindeki Farsli sairFirdevsi, bu donemde eski Iran kokenlerinden topladigi Sahnameadli destani yazmisti. Bak: C. E. Bosworth, The Gaznavids, vekullandigi kaynaklar. Firdevsi, Arap dili baskisi altindakaybolmak tehlikesinde kalan Farsca'ya isaretle "Bu eserimle Acemdilini dirilttim" diye boburlenmistir. Iki ornegi verilen bu tutumlari ile, Iranlilarin kendi"maya" larini disardan gelen etkenlerin icinde bogulmaktan negibi yontemlerle kurtardiklari gorulebilir.
55. Bak H. B. Paksoy, "Nationality and Religion: ThreeObservations from Omer Seyfettin." Central Asian Survey Vol. 3,No. 3 (1984). Seyfettin'in tecrubelerinden cikardigi ders'leredayanarak yazdigi bu uc kisa yazinin ilk basildiklari yer vetarihleri: "Mehdi" Turk Yurdu Yil 3, Cilt 5, Sayi 60. 16Kanunsani, 1329 (1914); Ashab-i Kehfimiz. Ictimai Roman.(Istanbul: Kanaat Kitaphanesi, 1918). [Bu baslik, Kur'an in 9cusuresinden alinmistir]; "Ilk Dusen Ak." [Bu son parcanin ilkyayinlandigi yer ve tarih bilinmemektedir]. Seyfettin'inyazilarinin cogunlugu 1908 ile oldugu 1920 yillari arasindakalem'e alinmistir. Bak Tahir Alangu, Omer Seyfettin. (Istanbul,1968).
56. Ornek olarak, bak: Oguz Destani (Resideddin Oguznamesi,Tercume ve Tahlili), Derleyen Z. V. Togan (1972); IbrahimKafesoglu, Turk Milli Kulturu (1984). 3cu Baski; Bahattin Ogel,Islamiyetten Once Turk Kultur Tarihi (1962); E. ChavannesDocuments sur les Tou-kiue (Turc) occidentaux. (Petersbourg,1903).
57. Gautama Buddha (M. O. 563?-483?), dogustan Hintli SiddharthaPrensi olarak biliniyor.
58. Bak: Chu Hsi, Learning to Be a Sage, Daniel K. Gardner (Tr.)(Berkeley, 1990).
59. Bak Z. V. Togan Hatirlar. (Istanbul, 1969).
60. H. Seton-Watson, The Russian Empire 1901-1917. (Oxford,1967).
61. Bak, H. B. Paksoy, "The 'Basmachi': Turkistan NationalLiberation Movement 1916-1930s." Modern Encyclopedia of Religionsin Russia and the Soviet Union (Academic Press, 1992).
62. Bak, H. B. Paksoy, "Initial Contacts between the Bolsheviks,the Turkish Grand National Assembly Government and the US, 1919-1921" (1989).
63. Bak: Audrey L. Altstadt, "Azerbaijan People's Front" AACARBULLETIN (of the Association for the Advancement of Central AsianResearch), Vol. III, No. 1 (Spring 1990).
64. Emekli KGB General'i Oleg Kalugin, Bati Berlin gazetesiTageszeitung'a 25 Haziran 1990 gunu verdigi demecinde: "Dogalolarak, uluslari birbirlerine dusurmek KGB'nin gorevidir" demisidi.
65. Bak: Turkestan (Supplement to AACAR BULLETIN, Vol. III, No.2(Fall, 1990).
66. Ornegin, "Mesket"ler Ikinci Dunya Savasi sirasinda, Stalin'in15 Kasim 1944 gunlu bir emri ile, Sovyet cikarlari icin"yaratilmis" bir "ulus" tur. Bu "ulus" icine katistirilan degisikdil, din ve soy'dan olan toplumlar, Kizil ordu'nun TurkiyeCumhuriyeti'ne karsi icinden yuruyus'e gececegi topraklardayasiyorlardi. Bak: S. Enders Wimbush and Ronald Wixman, "TheMeskhetian Turks: A New Voice in Soviet Central Asia" CanadianSlavonic Papers Vol. XVII, No. 1. (1975).
67. Bak: Denis Sinor, "Introduction." Radloff, Proben: "Coguzaman, yeni yapma adlar verilerek [yeni diller] yaratildi.Bunlarin asillarini her zaman bulmak kolay degildir." SouthSiberian Oral Literature: Turkic Texts. (Bloomington, 1967),Uralic and Altaic Series, Vol. 79/1, page x.
68. Bak, H. B. Paksoy, ALPAMYSH: Central Asian Identity underRussian Rule. (Hartford, Conn: AACAR Monograph Series, 1989).
69. Bu tur "tarih hirsizliklarini" ortaya koyan calismalararasinda okunmasi gerekli kitaplar: Lowell Tillett, The GreatFriendship: Soviet Historians on the non-Russian Nationalities.(Chapel Hill, 1969); C. E. Black, Rewriting Russian History:Soviet Interpretations of Russia's Past. (NY, 1956); Russia inAsia, Wayne S. Vucinich (Ed.) (Stanford, 1972).
70. "Turklerin tarihi" ile denetlenmemis sapkin bilgileri icerendiger iddia ornekleri icin bak: D. E. Eremeev Etnogenez Turok:proiskhozhdenie i osnovnye etapy ethicheskoi istorii [TurklerinEthnogezi: toplum tarihinin temelleri] (Moscow, 1971); A. N.Bernshtam Sotsial'no-ekonomicheskii stroi Orkhano-EniseiskihTiurok VI-VIII vekov [Orkhon-Yenisey Turklerinin Sosyo-EkonomikTarihi]. (Leningrad, 1946). Ek olarak, Uzbek sovetentsiklopediasi (Tashkent, 1971). SSCB deki butun"cumhuriyet"lerin "Sovyet Ansiklopedileri," Moskova'da basilanBol'shaia sovetskaia entsiklopediia sinin "yerli dillere"cevirisidir. "Cumhuriyet"ine gore, belirli maddeler uzatilmis yada kisaltilmistir. Ara sira da, diger basimlarda bulunmayan"yerli" maddeler de eklenir.
71. Bak H. B. Paksoy, ALPAMYSH... Rus Imparatorlugunun Asyayayayilmasini tamamladigi surede, 1873 ile 1891 yillari arasinda,Turklerle ilgili binlerce tarihi belge ve yazili tarihler OrtaAsya kutuphanelerden toplatilarak St. Petersburg ve Moskova'yagoturuldu. Cogunlugu her arastirmacinin giremiyecegikutuphanelere konuldu. Bak: Shir Muhammed Mirab Munis ve MuhammedRiza Mirab Agahi, Firdaws al-Ikbal (Harzem Tarihi) [CagatayTurkcesi] Yayina hazirlayan: Yuri Bregel (Leiden, 1988). Giris;ve Sayfa 54, dip notu 304. Bu bilgi AACAR BULLETIN Vol. III, No.2 (1990) de ayrica verilmistir.
72. Bak: Z. V. Togan, Turkili Turkistan. (Istanbul, 1981).Ingilizcesi icin, bak: H. B. Paksoy, "Z. V. TOGAN: THE ORIGINS OFTHE KAZAKS AND THE OZBEKS", 42ND Annual Meting, Association forAsian Studies (Chicago, 1990).
73. Bilindigi gibi, "Pan-Turanizm" "Turancilik" ve "Pan-Turkizm"Turkiye Cumhuriyeti disinda es anlamda kullanilan deyimlerdir.
74. L. Cahun Introduction a l'Histoire de l'Asie, Turcs, etMongols, des Origines a 1405. (Paris, 1896) adli kitabinda,Mogollarin bir irk ustunlugu iddiasi ile futuhat'a basladiginiima eder. Bu kitabin yazildigi gunlerin, Fransiz-Rus "yakinlasma"tarihi (1893-1894) ile olan iliskisi de goz onunde tutulmalidir.[O yillarda, Ruslar "Orta Asya'yi isgal etmekle, uygarlik caginagecirmek cabasinda olduklarini" ileri surmekte idiler. Bu iddiadaha once diger somurge kuran imparatorluklarca kullanilmis bir"mazeret"ten baska birsey degildi.] Bu iddia'nin varsaydigi iki zayif nokta vardir 1) Mogol veTurk birdir. Bu dogru olsa idi, Mogollar Turkleri tutsak edip,kendi cikarlari icin kullanmak istemezlerdi. 2) Kaldi ki, Cengiz'in 1227 de olumunden sonra, 1240 yilinda derlenen MogollarinGizli Tarihi'nde Mogollarin "irkcilik" iddiasinda bulunduklarinigosterir bir belirti yoktur. Cengiz'in: "Tanri kapi'yi acmis vedizginleri elimiz'e birakmisti" dediginden soz edilir. [Bak: Mogollarin Gizli Tarihi. (Turkcesi: A. Temir) (Ankara, 1948).Sayfa 227.] Yani, Cengiz tek basina, kisisel olarak, Tanri'ninemri ile hareket ettigini iddia ediyordu. Ek olarak belirtilmesigerekir ki, Cengiz'in ordulari kesinlikle cok uluslu idi ki, buda "atfedilen" "irkciliga" ters dusen bir tutumdur. Bak: T.Allsen, Mongol Imperialism (Berkeley, 1987).
75. Bu "Avrupa'da kuvvet dengesi ugrasilarina" [balance of powerstruggles in Europe], Ingiliz yazar'i Kipling tarafindan "Asya'daBuyuk Oyun" [The Great Game in Asia] takma adi verilmistir. Bu"oyun" un kokeni ile ilgili arastirmalar icin, bak: EdwardIngram, The Beginnings of the Great Game in Asia 1828-1834.(Oxford, 1979); a. g. y. Commitment to Empire: Prophecies of theGreat Game in Asia 1797-1800. (Oxford, 1981); a. g. y. In Defenseof British India: Great Britain in the Middle East 1775-1842.(London, 1984). Ingiliz ve Rus imparatorluklarina ek olarak,Alman ve Fransiz devletleri de zaman-zaman bu "oyun" u oynamaktaidiler.
76. A. H. Vambery, Travels in Central Asia. (London, 1865).Vambery 1860-61 yillari arasinda, istihbarat toplamak maksadiile, "cer're cikmis dervis" kiliginda Orta Asya'yi gezmisti. Busure icinde, Turkmen boy'larindan birine esir dustugu tahminediliyor. Macaristan'a dondukten sonra, anilarini yazdi. Ornegin,bak: Sketches of Central Asia. (London, 1868).
77. "Pan-Turkizm" iddiasini ilk orta'ya atan Vambery, Ingilizhukumeti yararina maas ile calisiyordu. Vambery Macar uyrukluolmasina ragmen, emekli olduktan sonra, kendisine Ingiliz emeklimaasi baglandi. Bak: M. Kemal Oke, "Prof. Arminius Vambery andAnglo-Ottoman Relations 1889-1907" Bulletin of the TurkishStudies Association, Vol. 9, No. 2. 1985.
78. Bak: H. B. Paksoy, "The 'Basmachi': Turkistan NationalLiberation Movement 1916-1930s." (1992); a. g. y. "InitialContacts between the Bolsheviks, the Turkish Grand NationalAssembly Government and the US, 1919-1921."
79. Istanbul'da "Tekin Alp," takma adi ile yazan Moiz Cohen'inTuran adli kitabi (Istanbul, 1914), Alman Genel Kurmayitarafindan Turkismus und Panturkismus olarak Almanca'yacevirtilmisti (Weimar, 1915). Bu kitap, Ingiliz Deniz Kuvvetleri[Admiralty] Istihbarat Dairesince, gizli kaydi ile The Turkishand Pan-Turkish Ideal adi altinda Ingilizce'ye cevrildi. (London:Admiralty War Staff, Intelligence Division, 1917). Ek olarak, Vambery'nin daha once yayinladigi Turkenvolk(Leipzig, 1885) kitabi, gene Ingiliz Deniz Kuvvetleri IstihbaratDairesince A Manual on the Turanians and Pan-Turanianism adi ileIngilizce'ye aktarildi (H. M. Government, Naval StaffIntelligence Department: Oxford, November 1918). Z. V. Togan'inyazdigina gore, bu uygulama'yi yapan Sir Denison Ross idi. Bak,Z. V. Togan, Turkili Turkistan ve Yakin Tarihi (istanbul, 1981). J. M. Landau'nun yazdigi Pan-Turkism in Turkey: A study ofIrredentism. (London, 1981) adli kitap, "Pan-Turkizm"in 20ciyuzyilda politik nedenlerle kullanilis oyunlarinin yalnizca birbolumunu icerir.
80. Bak: Mustafa Kemal Nutuk (3 Cilt) (Ankara, 1927). KazimKarabekir (1882-1948), Osmanli Erkan-i Harbiyesi IstihbaratSubesi Baskanligini yaptigi siralarda bu olaylarla ilgili gorupbildiklerini birkac kitapta toplamistir. K. Karabekir, CihanHarbine Neden Girdik, Nasil Girdik, Nasil Idare Ettik. (Istanbul,1937). Karabekir, Enver Pasa'nin (1881-1922) da okul ve calismaarkadasi idi. Dusunce ve gorusleri birbirine uymadigindan, Enverpasa, Birinci Dunya Savasinin basladigi gunlerde binbasi olanKarabekir'i Yarbayliga terfi ettirerek Istanbul'dan uzaklastirdi.Bak: K. Karabekir Istiklal Harbinde Enver Pasa. (Istanbul, 1967).
81. Omer Seyfettin, "Fon Sadrinstaynin Karisi" Yeni Mecmua. Sene1, Sayi 26. 3 Kanunevvel 1917; a. g. y. "Fon Sadrinstaynin Oglu"Yeni Mecmua. Cilt 2, sayi 30. 31 Kanunsani 1918.
82. Karabekir'in kitaplarina ek olarak, bak: Arif Baytin, IlkDunya Harbinde Kafkas Cephesi. (Istanbul, 1946).
83. Ornegin, bak: Reiner Olzscha and Georg Cleinow, Turkestan:Die politisch-historien und wirtschaftlichen problemezentralasiens. (Leipzig, 1942).
84. "Pan-Turkizm"in Avrupa kokenlerinden gelmis ve Avrupacikarlari icin yaratilmis olmasina ragmen, yurdunu Ruslardankurtarmak isteyen, ozellikle 1920 sonrasinda Avrupabaskentlerinde yerlesmis olan Orta Asya aydinlarinca uygun birakim olarak gorulmustu.
85. Ornegin bak: M. Kemal Oke, "Prof. Arminius Vambery andAnglo-Ottoman Relations 1889-1907," TSAB; Bilal N. Simsir,Ingiliz Belgeleri ile Sakarya'dan Izmir'e (1921-1922). (Istanbul,1972).
86. Bu tur basilmakta olan yazilar ve kitaplarin nitelikleri ileilgili ornekler icin bak: H. B. Paksoy "Central Asia's NewDastans." Central Asian Survey Vol. 6, N. 1, (1987).; a. g. y."M. Ali--Let us Learn our Inheritance: Get to Know Yourself." Cahiers d'Etudes sur la M–diterran–e orientale et le monde turco-iranien Vol. 11, No. 1 (1991); Bahtiyar Nazar "Kutadgu Bilig: Oneof the First Written Monuments of the Turkic People" AACARBULLETIN, Vol. II, Nos. 1 & 2 (1989); Ayaz Malikov, "The Questionof the Turk: The Way Out of the Crisis" AACAR BULLETIN Vol. III,No. 2 (1990).
87. Bu ad ile topluca bilinen Turk yazitlardan bu gun'e kadarincelenmesi yapilmis olanlarin sayisi 33 "kume" yi bulmustur.
88. Bak T. Tekin, A Grammar of Orkhun Turkic. (Bloomington,1968). Indiana University Uralic Altaic Series Vol. 69. Bukitapta, bilimsel yorumlar ve kaynaklari disinda [Ornegin, H. N.Orkun, Eski Turk Yazitlari. Uc Cilt. (Istanbul, 1936-1941)], beskumenin Latin harfleri ile Turkceleri ve Ingilizce cevirileriverilmistir.
89. Bak: Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig. Derleyen: Resit RahmetiArat. (Ankara: Turk Tarih Kurumu, 1974). Ikinci baski. 276-282sayili beyitler.
90. Orhon Yazitlarinin Turk toplumlari uzerindeki yeni yankiornekleri icin bak: Ismail Ismailov, "Eski Yazili AbidelerdeHemcins Uzviler" Azarbaijan Filologiyasi Meseleleri Vol. 2.(Baku: Elm, 1984); Suyerkul Turgunbaev, "Bayirki KulteginEsteligi: VI - VIII Kilimdardagi Turk Poeziyasinan" Ala Too(Kirgizistan) No. 9, 1988; Qulmat Omuraliev'in (Kazakistan)yazisi uzerine yorumlar: C. Carlson and H. Oraltay "Kul Tegin:Advice on the Future?" Central Asian Survey, Vol. 2, No. 2(1983); "Alishir Ibadin, Kuyas Ham Alav" Gulistan (Ozbekistan)No. 9, 1980. Bu sonuncu yazinin Ingilizce cevirisi ve dipnotluincelemesi icin bak: H. B. Paksoy "Sun is also Fire" (1987).
91. Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig. Derleyen: Resit Rahmeti Arat.(Ankara: Turk Tarih Kurumu, 1974). Ikinci baski. Sayfa 34, Beyit320.

H. B. Paksoy: Vakifli Turk Tarihi Kursusu

2005-12-21T11:50:00.000-08:00

H. B. Paksoy: Ticaret, Tarih, Uluslararasi Yarisma

2005-12-21T11:48:00.000-08:00

H. B. Paksoy: Dusunce Akimlari, Yeni Dunya Duzeni

2005-12-21T11:47:00.000-08:00

H. B. Paksoy: Kirim Tatarlari

2005-12-21T11:46:00.000-08:00

H. B. Paksoy: Turk Destanlari ve Dede Korkut

2005-12-21T11:45:00.000-08:00

H. B. Paksoy: Basvekil Sukru Saracoglu'ndan Anilar

2005-12-21T11:44:00.000-08:00

H. B. Paksoy: Turk Ordusunda Mizah

2005-12-21T11:43:00.000-08:00

H. B. Paksoy: Turkbilimci Abubekir Ahmedcan Divay

2005-12-21T11:41:00.000-08:00

H. B. Paksoy: Orta Asya Cogulcu Yonetim

2005-12-21T11:40:00.000-08:00

H. B. Paksoy TURK TARIHI, TOPLUMLARIN MAYASI, UYGARLIK (Izmir: Mazhar Zorlu Holding, 1997) Kultur Sanat Yayini. 165 sayfa ISBN 975-96079-0-5
Copyright 1993 H. B. Paksoy TURK TARIHI, TOPLUMLARIN MAYASI, UYGARLIK kitabinin butun yayin haklari, Bern-Isvicre uluslararasi Copyright anlasmalari uyarinca, H. B. Paksoy adina ABD Kongre Kutuphanesi Copyright kutugune kayitlidir.
11 ORTA ASYA COGULCU YONETIM GUNDEMLERI Dogru gormek ve dogru yapabilmek icin daha once yapilanlari dogru bilmek sarttir.1 1980 yillarinda, Sovyetler Birliginin cozulmesinin dunyaya "dengesizlik" getirecegi inanci ve korkusu dile getirildi. Bu "cokmeyi" belirli bir yerde onlemek ve dunya'yi bu "korkulan sonuctan" kurtarmak icin, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birligi (SSCB) nin "yeniden kurulmasi" dusuncesi ortaya atildi. Turlu yorumcularca, Orta Asya toplumlarina, Ruslarla "yeni bir federasyon" a girmeleri onerisi ve baskisi yapildi.2 Bu onerilerin bir bolumune gore Orta Asya toplumlarina, Rus Cumhuriyeti ile Amerikan Federalist Papers3 yazilarindaki temel ilkeleri andiran bir cerceve icinde bir birlige gitmesi salik verildi.4 Bu oneri'yi yapanlarin, ABD'nin kurulusu ile Orta Asya'nin tarihleri ve gecirmis olduklari deneyleri arasinda tam bir karsilastirma yapmadiklari ilk bakista goze carpiyordu. 18ci yuzyil Amerikasinda yeni kurulmus eyalet devletleri: a) somurgesi olduklari Ingiltere'den ayrilmak isteginde idiler; b) yalnizca kendi aralarinda ve ABD icinde birlesmeyi goz onunde tutmaktaydilar. "Federasyon" dan amac: toplu savunma, posta dagitimi, alis veris yasalari, din ve devlet islerinin birbirinden ayirimi gibi ortak islerin ortak yontemler ile yurutulmesi idi. Eyalet devletleri kendi ic islerinde --ortak yapilmasi gerekli isler disinda-- bagimsiz kalacak idiler. Atilim da yalnizca Amerikalilarin idi. Okundugunda goruldugu gibi, Federalist Papers, Amerikali dusunurler Alexander Hamilton, James Madison ve John Jay tarafindan bir dizi dusunce yazisi olarak kaleme alinmis ve New Yorkta'ki gazetelerde yayinlanmisti.5 Bu dusunurlerin amaci: ABD'nin kurulmasi icin 1787 Amerikan onderlerince gelistirilen, ve yururluge girebilmesi icin Amerikan toplumca onaylanmasi gereken ABD anayasasini6 Amerikan secmenlerine anlatmak idi. Buna karsilik, Orta Asyalilar Rus carligina ve o carligin devami olan SSCB ye Rus isgal ordulari zoru ile alindilar.7 Gunumuz Orta Asyalilari, gecmisteki bu deneylerine dayanarak, SSCB'nin devami olabilecek bir "birligin" surdurulmesinin ne gibi cikarlar getirecegini dusunmus olabilirler. Ornegin, 1905 "Rus Ihtilali" sonrasi, Rus car'i
Nicholas II (carligi: 1894-1917) St. Petersburg'da "Duma" (meclis) kurulmasi emrini vermisti. Bu meclis'e katilacak toplum sozculerinin atanmasi icin "Secimler" yapildi ise, gene car'in buyrugu ile Duma kisa sure sonra kapatildi. Bu "secimler" ve kapatilmalar 1917 ye kadar dort defa tekrarlandi. Orta Asyalilari temsil edecek toplum sozculerinin sayilari degisik "secim kurallari" yolu ile surekli olarak dusuruldu.8 Ustelik, SSCB'nin bu "yeniden kurulmasi" onerisi, ABD anayasasina temel olan, yurttaslarin "dil, soz, toplanma, inanc ve yolculuk ozgurlukleri;" "kendini yonetim;" ve "pazar ekonomisi" ilkelerine dayanarak ele alinmiyordu. SSCB "anayasasi"9 ile, SSCB yonetim duzeni arasinda buyuk dusuncesel ayricaliklar bulundugu bircok gozlemcilerin yazilarina konu olmus bulunuyor.10 SSCB yonetim uygulamasinin somurgeciligi surdurmeyi iceren bir tutum oldugu da belgeleri ile ileri surulmustur.11 1991 yili sonunda kuruldugu soylenen Birlesik Devletler Toplulugu (BDT),12 1980 lerde ileri atilmis olan, SSCB yi "yeniden kurma" ozlemlerinin bir belirtisi, ve yururluge koyma cabasi olarak ta gorulmekte idi. Kaldi ki, bu BDT dusuncesi de yeni degildir. 1960 yilinda SSCB'nin yerine, Sodruzhestvo natsii (Birlesik milletler --Commonwealth of nations) olusturulmasi ongorulmus idi. Moskova yoneticilerince bu yonteme neden olarak, Lenin'in SSCB'nin yapisi ile ilgili 1920 lerde ileri surdugu ilk dusuncesine donmek yolu gosterilmis idi. Moskova'nin 1960 daki bu tutumu, aslinda dunyaya ve ozellikle Cin'e karsi bir gosteristen baska birsey degildi.13 Yakin gunlerde ise, 1991 sonunda kuruldugu soylenen BDT nin yerine, "Birlesmis Bagimsiz Devletler" (BBD)14 kurulacagi aciklamalari yapilmaya basladi. BBD, SSCB suresinde oldugu gibi, merkezi yasama ve yurutme kurulu ve tek merkezi banka yardimi ile yonetilmek isteniyor. Bu yeni "yeniden-kurmayi" destekleyenlerin basinda Mikhail Gorbacev, ve Arkady Volsky bulunuyor. Gozlemlere gore, SSCB'nin bu yoldan surdurulmesi isteniyor.15 Bu gelismeye ek olarak, Rus cumhuriyetinin, "diger cumhuriyetlerde oturan Rus azinliklarini korumak icin" cevik guc askeri birlikleri hazirladigi bildiriliyor. Igor Yeltsin'in danismanlarindan olan Sergey Stankevich; Rus cumhuriyeti Yuksek Sovyetinin Uluslararasi Iliskiler Komitesi Baskani Yevgeniy Ambartsumov; ve Rus cumhuriyeti Savunma Bakani General Pavel Grachev tarafindan yuksek duzeyde desteklenen bu yeni girisim'e "aydin emperializm" adi da verilmekte.16 Dunya basin'inda verilen bilgilere gore, 1992 Agustos ayi icinde Gurcistan bu tutumun bir ornegi de sergilendi. Rus parasutculeri "Rus gezginlerini" ve "Gurcistandaki Rus askeri kuruluslarini korumak" icin Gurcistan'a indirildiler. Yukarida da deginildigi gibi, butun bu gelismeler, 1917 yilinda Bolseviklerin yaptiklari ihtilal sonucu Rus carligina son vererek "yeni bir duzen" kurmalarini andiriyor. Bolseviklerin gene 1917 oncesi Rus imparatorlugunun tuttugu yolda yurumeyi surdurmeleri cok tarihcinin gozunden kacmamis idi.17 1990larda bu gorus ve uygulamalarin, 1917 de yer alan olaylardan ayricaligi, kullanilan aciklamalarin ve yontemlerin degisikliginde oldugu da ileri surulebilir. 1917 de yer alan gelismeler karsisinda, Turkistanlilar18 kendi ic islerini yonetebilmek icin boyle bir federasyon'a gidilmesini istemislerdi.19 Ancak, carlik Rusyasi yoneticileri bu istegi kabul etmedikleri gibi, aradan gecen yillar Ruslarla bu tur federasyon'un da yurumeyecegini ortaya cikardi. Denilebilir ki, 1920 yilinda Moskova'ya bagli olarak "olusturulan" Turkistan Bagimsiz Sosyalist Cumhuriyeti Moskova'nin bir bakima Turkistan'i yatistirmak ve Turkistan'ini bagimsizlik isteginin onunu almak istegi sonucu kurulmus idi. Turkistan BSC'in 1924 yilinda bir kalemde ortadan kaldirilmasi ve Turkistan'in "cumhuriyetlere" bolunmesi de bu gorusleri destekler.20 Turkistan cumhuriyeti yerine Moskova yoneticilerinin "buyrugu" ile kurulmus olan bu "cumhuriyet" lerin sinirlarina ve konumlarina bakilinca, onemli bir nokta gorunur: "cumhuriyet" lerin sinirlari, Turkistandaki irmaklari ve sulari bir yilan gibi kivrim-kivrim kesmektedir. Turkistan'in yuzeysel engebeleri ve burusukluklari ise boyle ayirimlari yapmayi ongormuyor. Bunun tek nedeni olabilir: Orta Asyalilarin kendi aralarinda girisebilecekleri su kavgalari ile birbirleri ile gecinmelerini guclestirmek, dolayisi ile Moskova'ya karsi ortak karsi gelmelerinin onune gecmek. Bu da, ancak somurgeci bir dusuncenin tutumu olabilir. Orta Asya yer alti ve ustu kaynaklarindan yararlanmadan, Moskova'nin ayakta durmasi cok guctur. "Devletler birbirini sevmezler ve birbirine dogru soylemezler. Menfaatleri icap ettikce sever gorunurler ve politika yaparlar. Sirasi gelince, menfaatleri neyi icap ettiriyorsa onu soylerler ve onu yaparlar.... Mesele buyuk devletlerin siyasi menfaat ve hedeflerinin istikametlerini iyi kavramak ve onlarin daima ve ani olarak degismek istidadinda olan siyasetlerine samimi bir cehre ile seyirci olmaktir."21 Orta Asyanin bugun gundeminde olan cogulcu toplum duzenine gecme calismalari da yeni degildir. 1916 yilinda baslayan Turkistan Kurtulus Hareketinden22 hemen sonra, 1917-1922 yillari arasinda cogulcu yonetim'e katilim birimleri kurulmus, amac ve yonetmelikleri basilip dagitilmis idi. Buyuk bir bolumunun gundemleri toplu olarak yeniden yayinlandi.23 Bu programlarin biri de, saklandigi yerde yakin yillarda bulunmus ve yeniden gun isigina cikarilmis bulunuyor.24 1980 in ikinci yarisinda Orta Asya'da kurulan Halk Cepheleri de, amac ve almak istedikleri sonuclara ne gibi yontemlerle varacaklarini belirleyen belgeler yayinlamaya basladilar. Eldeki verilere gore, 1917- 1922 yillarinda yazilan siyasi parti gundemlerinin 1980lerdeki dusunceleri etkiledigi ileri surulebilir. "Birlesik ve Cogulcu Yonetim" kavrami, Orta Asyalilarca yuzyillardan beri uygulanir. Denilebilir ki, bu tur "federasyon" ve "federalizm" yonetimi Orta Asyalilarin var olusundan bu yana yerlesmis gelenekleri arasindadir. Yazili tarihin baslangicindan bu yana, Orta Asyalilar cok sayida Cogulcu Ortak Topluluklar kurmuslardir. Togan, bu topluluklarin kokenini uc'e ayirmaktadir:
"Turkistan Turkleri etnoloji ve tarih bakimindan uc gurup teskil ederler: 1) Kipcak Gurubu: bunlar Kazak, Uruglu Ozbek, Mangit-Nogay, Baskurt ve Kazan Turklerinden ibarettir. 2) Turk-Cigil Gurubu: Buna sehir ve kasabalarda yasayan Kentturkleri, Tarancilar, Kasgarlilar ve Kirgizlar dahildir. 3) Turkmen-Oguz Gurubu. Bunlardan birinci ve ikinci gruplari, onasya Turkleri ile birlikte Guney Bati Turkleri zumresine dahil olan Turkmen-Oguzlara, Yakutlarin, Sayan ve Altay Turklerinin teskil ettigi Kuzey Dogu Turklerine mukabil Ortaturkler ismi altinda birlestirilmektedir.25 Sozu edilen bu Turk toplumlari, cogulculugu temel alan basamaklarla kurulmuslardir: "Uruk" un taksimati "Oymak;" Oymagin taksimati "aris;" aris'in taksimati "soy;" soy'un taksimati "tire;" tire'nin taksimati "ara."26 Turkistanda kendilerine ad veren en buyuk toplulugun adinin uruk oldugu uzun suredir biliniyor. Uruklar, gerekli gorduklerinde biraraya gelip toplaniyorlar ve kendilerini yonetim duzeni kuruyorlar. Bu toplanmaya da "Tug Baglamak" deniliyor. "Tug Baglamak" icin bir onder secilmesinin de gerekli oldugu acikca goruluyor. Ornegin, Mogol istilasindan sonra uruklari bir araya getirip "Tug Baglayan" Timur (O. 1405) idi. Sibani Han ise, Ozbek uruglariyla 15ci yuzyilin sonlarinda Tug Baglamis idi. "Kazaklar ise, 1599 yilinda Kalmaklarin sikistirmasi ile Cu bolgesinden Taskent cevresindeki kalelere sigindilar. 1723 yilinda gene Kalmak bozgunlugu oluncaya kadar oralarda temelli yerlesip sahra boylarini tarim'a alistirmaya calistilar. Bu yonden, 'Tug Baglayip,' resmi devlet bayragi ilan edip bir tur yonetim ortaya cikarip, 'Yuz' ve 'Bin' lerle asker teskil edip 'devlet tuzumek' istediler." Ozbekler ise her yerde "doksan iki boy Ozbek" (Toksan iki bavli Ozbek) diye aniliyorlar.27 Ek olarak, Kazaklarin Uluyuz'u, Orta Yuz'u vb. icinde Kipcaklardan ve Ozbeklerden boylar ve uruklar bulunuyor, ve bu boy ve uruklarin buyuk bir bolumu de daha once Mangit ve Nogay topluluklari icinden geliyorlardi. Boylelikle, Mangit ve Nogay topluluklari dagildiklarinda, bu topluluklari olusturan boylar da diger uruklara katilmislardi. Sonucunda da Ozbek ve Kazak topluluklari ortaya cikmisti. Anladigimiza gore, boylarin bu kendiliklerinden acilip kapanmalari, bu tur kuruluslara --ic ve dis nedenlerle-- gerek gormeleri dolayisi ile yer almisti. Bu Turk boylari, kendi tore ve geleneklerini yasattiklari gibi, ic duzenlerini ve orun kertelerini de yillik "toy" lar ile korumakta idiler. Bu konuda bir acik ornegi Dede Korkut kitabinda gorebiliriz.28 Bahattin Ogel'in yazdigina gore de, her boy her yil bir toy icin toplanirdi. Bu toplanma gunleri icinde, her urugu olusturan oymaklarin baslari, cadirlarini kendi ic tuzukleri geregince, orun kertesi sirasi ile dikerlerdi. Urugun basindaki Han'in verdigi toy'da ise, kesilen koyunun bu tuzuk geregince belirlenen parcalari, adi gecen oymaklara verilirdi.29 Bu toy sirasinda, bu duzen icinde, urugun gelecegini ilgilendiren isler de konusulur, oymaklarin gorusleri alinirdi. Yeni Han secilmesi sirasinda da "Kenges" (toplanti) yapilirdi. Bu duzen ve Kengesler, 20ci yuzyilin baslarinda bile gecerligini korumakta idi. 1905 Rus ihtilali sonrasinda da, cogulcu yonetim birimlerinin (siyasi partilerin) kurulmaya baslamasi sirasinda da gene kendini gosterdi. Bu noktada, butun bu cogulcu yonetim birimlerinin neden kurulmaya basladiklarini ozet olarak incelemek gerekir. Once, M. S. 730cu yillarda Turkistanin dogusunda, Altay daglari yoresinde dikilmis Kul Tekin yazitlarinda yer alan asagdaki bolum dusunulmelidir: Anca qazganmis itmis elimiz torumuz arti. Turuk Oguz baglari, bodun, asidin! Uza tanri basmasar, asra yir talinmasar, Turuk bodun, elinin torunun kam artadi [udaci arti], Turuk bodun, artin.
[We had such a well-acquired and well-organized state and institutions. You, Turkish and Oghuz lords and peoples, hear this! If the sky above did not collapse, and if the earth below did not give way, O Turkish people, who would be able to destroy your state and institutions?]30
[Boyle kazanilmis, tanzim edilmis ulkemiz, turemiz [var] idi. Ey Turk, Oguz Beyleri; budunu, isitin: Yukarda Tanri basmasa, asagida yer delinmese Turk milleti, tureni kim bozar?]31 Bu belge, Turk tarihi ve Turklerin toplumsal yasantilarinin, Kul Tekin oncesi basladigini belirtmektedir. Cok genis ve koklu bir tarihleri olan Turkler pek cok yerde Tug Baglamislardir.32 Gokturkler, Uygurlar, Gazneliler, Karahanlilar, Selcuklular bunlar arasinda ilk dusunulenlerdendir.33 Kul Tekin, gecmiste yapilan yanlislar dolayisi ile Turklerin baslarina gelenleri anlatir. Ne gibi yollarla yeniden dirildiklerini ve ozgurluklerini yeniden kazandiklarini ele alir. Yapilan yanlislarin gene yer almamalarini saglamak icin ogut verir.34 Ruslarin Orta Asya'ya askeri guc ile yayilma calismalari, 1552 de Kazan'i ele gecirmeleri ile yururluge girer.35 19cu yuzyilda Orta Asya'nin tamamini isgal ettikten sonra, bu yoldan Rus carligina eklenen nufus'un cogunluguna, kokenlerine ve kendilerine sormadan "inarodtsi" (yabanci) ve "musluman" adi verildi.36 Bu "musluman" adi, Rus carligi burokratlarinca "kanunlastirildi." Tiurkskii (Turkic) ve Turetskii (Turkish) gibi ayricaliklar da Rusca icinde icadedilerek, yururluge konuldu. Bu deyimlerin Turkce karsiligi verilememektedir. Cunku Turkcede boyle bir ayirim yapilamamaktadir, yapilmamistir.37 Iddiaya gore, birinci deyim Osmanli imparatorlugu disinda yasayan Turklere, ikincisi ise, Osmanli Turklerini ve uzantisi dolayisi ile, Turkiye Cumhuriyetinde oturan Turkleri adlandiriyordu. Ruslarin bu icatlari ve tutumlari, onlarin da Oguz Han destanini38 okuduklarini, ve Oguz Han'in ogullarina verdigi uyumla birlikte yasama ogutlerin tam tersini Turklere asilamaya calistiklari dusuncesini ortaya koymaktadir.39 Bunun gibi, Rus yoneticileri diger Turk destanlarini boylar arasinda "dagittilar," "ulestirdiler." Turk Uruklarinin birbirleri ile isbirligi yapmalarini bu yonden onlemeye calistilar. Aslinda, Turk destanlari, butun Turklerin toplu tarihsel bellegidir, gecmisi ile dogrudan ilgilidir.40 1905 Rus-Japon savasi sonucunda Rus carligi yenik dusunce, bu carlik sinirlari icine askeri guc ile alinmis olan toplumlar gene bagimsizliklarin kazanabilmek icin calismalara basladilar.41 Ancak, Yusuf Akcura gibi Turk dusunurlerin yazilarina ragmen,42 bu bagimsizligi elde edebilmek icin orgutlenme calismalari 1917 Rus ihtilaline kadar guc kazanmadi. 1917 yilinda Rus carligi dusurulup- cokup Bolsevikler basa gecince, Turk toplumlari da gene kendilerini yonetim icin yollar aramaya basladilar. Birinci Butun Rusya Muslumanlari Kongresi Moskova'da 1-11 Mayis 1917; Ikinci Butun Rusya Muslumanlari Kongresi Kazan'da 21- 31 Eylul 1917 de toplandi. Ardindan sira ile butun Turk toplumlari cogulcu yonetime gecmek icin cogulcu yonetim birimleri kurmaya basladilar. 1917 yili icinde: Kazaklar, Alas Orda; Genc Buharalilar, Yeni Buhara; Kirimlilar da Milli Firka'yi kurdular. Gundemlerini yayinladilar.43 Ilk olarak, 1917 yilinda Turkistan'da yayinlanan Turk Ademi Merkeziyet (Federalist) Firkasinin Meramnamesi'ni okuyalim44 (yuvarlak ayiricilar icindeki sozcukler, 1990 yilinda yayinlandigi gibidir)[koseli ayiricilar icindeki aciklamalar, bu satirlarin yazarinindir]: Ihtari Mahsus-- Turkistanda muhtariyet ve federasiya idaresini vucuda cikarmak icin birdan bir cora Turkistanda kuvvetli bir Ademi Merkeziyet (federalist) Firkasi yasamak eduvunda suphe yoktur. Mana sul Ademi Merkeziyet Firkasi her yerde teskil kilinip, aza kabul eta basladi. Turkistan icin milli ve mahalli muhtariyet istegan her bir muslumanin sul Firkaya aza bolub girmegi ve kuldan kelginca sulun takviye ve temiyasiga hizmet kilmagi lazimdir. I. Devlet ve muhtariyet teskilati Firkanin maksadi: 1. Rusyada mahalli ve milli ademi merkeziyet (federalist) esasi uzre halk cumhuriyeti etmektir. 2. Firka Turkistan, Kirgizistan, Kafkas ve Baskurdistan kitalari (ulkeleri) icin ve baska milli ve mahalli muhtariyet, Idil ve Kirim Tatarlari icin ve baska, Rusyada ya, durgan Turk kavimleri (halklari) icin milli muhtariyet talep kiladur. Kayit: Baska musluman vatandaslar hem ozlerine muhtariyet talep kilasalar, Firka onlara hame har cihetden yordam beradur. 3. Muhtariyetli kitalarda aciladurgan meclis mebusanga (deputatlar palatasi) mahalli idaralarga ve baska butun teskilatga saylanadurgan [secilen] azalar umumi, beraber, yasrki ve bivasita saylab usulu ile saylanadir. 4. Milletin yirmi yasga yetip, ehliyet peyda kilgan her bir ferdi: er bulsun, kadin bulsun --sinif, din ve mezhep ayirmasiga bakmasdan saylamak ve saylanmak hakkina maliktir.
Kayit: Musluman kadinlarin saylavga istiraklari idari riya dahilinde (riat dairesinde) bulur.
5. Yukarda mezkur barca muhtariyetlik kitalar merkezi hukumet ile vatan mudafaasi, pul cikarmak [para basmak], boj ve harici hukumetler ile munasebetlerde bulmak hususunda alaka ve irtibatnin (bagliklikim) muhafaza kilir. 6. Muhtariyetlik kitalar dahili meseleler (idari, mali, ser'i, medeni, adli ve maarif isleri) de mustakildir. 7. Her bir muhtariyetli kitanin merkezinde, kanun yasayi-durgan bir meclisi mebusan ve ol kanunu icra kiladigan bir hayati vukela (vekiller heyeti) bulur. 8. Her bir muhtariyetli kitalar mahalli islerde keng [kendi] imtiyaz ve hukuklarga malik vilayet (oblast), sancak (uezd) ve nahiye (ucastka)larda bulunur. 9. Her bir muhtariyetli kitanin resmi tili ekser halkinin soylegen tili ve sivesi bulmak ile beraber vilayet ve sancaklarda yerli halkin soylesadigan til ve siveleri hem istimal kililinir. 10. Her bir muhtariyetli kitalarda vatan mudafaasi icin halk militsiyasi teskil kilinip, hazirgi teskilati askeriye (harbii teskilatlar) usulu bitirulur. II. Milli Meseleler 1. Rusyada yasayadigan Turk milleti necibesinin (tub milletinin) barca kavimlariga aid umumi meselelerni hal ve tavsiye kilmak icin milli ve medeni ittifak teskil kilinir. 2. Bu ittifaknin kayo [hangi] tarikide yasalmagi hukuk ve vazifeleri muhtariyetli kitalarning birinci kurultayida tayin kilinir. III. Dini meseleler 1. Her bir muhtariyetli kitada halis dini islerni karamak [bakmak/gozlemek] icin merkezde mahkemei seria (seriat mahkemesi) ve vilayetlerde onun subeleri ve her bir sehir, kislak ve ellerde kazihaneler [kadiliklar] acilir. 2. Rusyada yasayduran butun muslumanlarin kavmiyat ve mezheplerini ayirmasdan dini meselelerini hal ve tavsiye kilmak icin saylanmis bir seyhulislam tahti riyasetinde varca musluman kita ve milletlerning vekilleri murekkep bir hayati diniye kurulur. Bu hayatga Turk bolmagan muslumanlarin ham vekilleri istirak kilir. 3. Vekiller saylanganda her kitanin nufusu (ahalisi) itibara alinip, vekillerinin adedi nufusuna karab tayin olunur. IV. Muhtariyetli kitalarda ehliyet (fukaralik) hukuku 1. Cumle ahali, kaysi [hangi] din ve kaysi mezhebde bulsa [olsa] ham, kanun karsida barabar sanalur. 2. Hurriyeti vicdan (vicdan erkinligi) tam manasiyla icra kilinip, ahaliden hic kim dini, mezhebi ve itikadi ucun takib ve tazyik kilinmaz. 3. Din ve mezheplerden hic biri hukumet tarafindan baskalarina tercih kilinmaz (artik gorulmez). 4. Her kim oz fikrini, hayalini soylemekte, matbuat ve baskalar vasitasi ile nesr ve ilan kilmakda ihtiyarlidir. 5. Uy [ev] icleride bulsun, acikda bulsun, isteyen meselelerini muzakere ve hal etmek icin her kimin yigilip [toplanip] ictima yasamakta (yigilmakta) hakki vardir. 6. Cemiyet yahut bir ittifak yasamak icin hec kimden ruhsat sormakta intiyac yoktur. 7. Hurriyeti sahsiye ve muhafazati baytiya (aile muhafazasi) tamamiyla tatbik kilinip, teyavuslu mahkemelerin kararindan baska, birovnin uyina girip tintimak, hat ve kitaplarini karamak mumkun imazdir. 8. Kamalgan her kisinin yirmidort saat icinde tevuslu mahkemeye tapsirilmagi lazimdir. 9. Pasport usulu bitirilip [kaldirilip], hem memleket dahilinde veya haricinde olsun, her kim hohlagan yerde hec kimden suramasdan ketmakda haklidir. 10. Yukarda mezkur parca ehliyet hukuku esasi kanaunga dahil bolup, mudafaa ve muhafazasi mahkemei alilere havale kilinir. V. Iktisad ve maliye meseleleri 1. Firka parca saliklerini bitirip ve barham verip, fakat yer, su ve ticaret (savda-satik) daromadlari ve baska seri yollardan salik pulu almak taraftaridir. Bu saliknin miktari daromadin artmasina karab miktar ve hem faydada artip baradir. 2. Firka huner ve dehkancilikda gerekli esbab ve masinalarin ve ahali tarafindan isletiledurgan birinci zaruri narsalarin kup ve arzan bulmakligi icin bac [vergi- gumruk] saliginin ozaytirmagin [azaltilmasini] talep kilir. VI. Yer meselesi 1. Firka padisahlik mulklerinin ve padisahin hususi yerrinin ve kniazlar hanedani mahsus yerlerin parcasini bedelsiz (hak tulamay) musadere kilip, hasil mecmuundan lazim miktarda ekicilik ile mesgul olan mahalli halka satmak yahut icara vermek tariki ile taksim edilip, yer verilisini lazim toladir. Hususi yerler dogrusunda: 2. Turkistan kitasindan baska butun Rusya vilayeti ozlerine mahsus kanday bir kanun kabul etse, muhtardirlar. Amma Turkistanda hadden ziyade hususi mulke malik payscik (paylasici/ortak) ve olpovitlar kup bulmagan sababli Turkistandaki hususi mulkler, hazirda oz egalarinin tasarrufunda kalub tururlar. 3. Bazi havadisler (hadiseler) sebepli (Mingtepedaki Isan vakasi gibi) cemaat kulidan cebren musadere kilinip, baskalarga taksim kilingan yer ve kislaklarin evvelki egalariga kaytarmakga hareket kilinir. 4. Hukumet yahut cemaat tarafidaki musadere kilingan vakiflarin parcasini vakifnamaga muvafik asilga kaytarmak icin tevisli tedbirlerge hazirdan baslab kirisir. VII. Isciler meselesi 1. Firka, iscilerning ittifak ve cemiyetler berpa kilmaklariga ve, lazim kurilganda, umumi ve hususi suratda is taslamak vasitasila oz hukuklarini mudafaa kilmaklariga mani bulunmaz. 2. Iscilere mahsus koyulmus kanun ve imtiyazlarin hususi hizmetlere ham samil (tegisli) bulmagini ve iscilerin hukukunu mudafaa kiladigan kanunlarin icrasina bakadigan dairada isci vekillerinin ham istirak etmeklerini teleb kiladur. 3. Isci hatun ve bolalarin [cocuklarin] hukuklarini muhafaza etmek ve sihhatlerine zararli islerden butun iscilerin hususi kanun ve kaideleri ile idare edilmesi matluptur. 4. Hususi kanun ve kaideler tahtinda (tarikinde) kiritilmegen sermayedarlar bile isciler arasinda cikadigan bazi bir cancal ve nizalar her iki tarafin vekilleriden teskil edilmis heyet tarafindan hal kilinir. 5. [1] Oz iscilerini istohovoyt (strahovanie --sosyal sigorta] kildirmaga sermayedarlarin hukumet tarafindan mecbur kilinmasini [2] karilik [ihtiyarlik] ve zayifliktan mudam aciz kalgan iscilerin devlet hisabidan istohovoyt kildirilmagini ve [3] iscilerge mahsus kanunlarin bozulmasligini kanun ile muhafaza kilinmagini telep kildadur. VIII. Adliye meseleleri 1. Mahkemelerin yalgiz kanun ve seriatga tabi bulup, her hal mudahilatlardan ve taskari [dis] kisilerin halali [gecici] ve anga katismaklaridan (aralasmaklaridan) hali bulmagi lazimdir. 2. Tevuslu mahkemelerin kakari kanunen tasdik edilmezden hic bir kisi cezalanamaz. 3. Heyeti icraiye tarafindan hakimlerning tayini, azli (boslatilisi), nasbi (tiklanisi) ve hem tebdilige (almastirilisi), hususen mahkemelerdeki islerning barisiga hic bir bahane ile mudahele (dahl) kilinmaz. 4. Cezalar masruta (Konstitutsiya) usulu ile, yani meclisi mebusan tarafindan cikarilgan kanunga muvafik bulur. 5. Istintak (tergov) esasinda mudafaa vekil (advokat) tutmak usulu kabul edilir. 6. Cinayet mahkemeleri yalgiz ikiga ayrilir. Biri bidayet (baslangic) mahkemesiki, hakimleri halk ve cemaat tarafindan saylanir. Digeri mumeyyiz (baska ayratilgan) hakimlerge malik istinaf mahkemesiki, bidayet mahkemesining isleri hakikat ve temyiz (ayrim) eder. IX. Maarif isleri Maarif isleri ademi merkeziyeti enam usulunde mavafik kanun uzere tesis ve teskil kilinir. 1. Ilm ve maarif isleride cumle ahali ve milletge ayirilmasdan, erkek ve hatunlar barabardir. 2. Mekatib (mekteb) isleride hususi sahislarin gayreti ve mahalli idarelerin tesebbusu ile islenmis islerde hec vech (sebep) ile tahdid kilinmaz [sinirlanmaz]. 3. Tedrisat (dersler)in azad ve serbest (erkin ve baglik) olmakligi lazimdir. 4. Mekatip arasida irtibat (bagliliklar) bolub, iptidailerden (baslangic mektep) residiylere (tuluksuz orta mektep)[rustiye], residiylerden idadiylere (orta mektep), ve idadiylerden aliylere (ali mektep) kolaylik ile talebeler kabul kilinidurgan usulude bulunur. 5. Darulfunun ve baska ali mektepler cumlesi dahili (icki)[iceri] isleride ihtiyarli ve tedrisatda azad bolurlar. 6. Ali mekteplerning avam arasidaki ilm ve medeniyet hususlaridaki hereket ve tesebbuslerige mumanaat (manilik) kilinmayor. 7. Mahalli idaralarning talim ve terniye hususundaki gayret ve hareketleriga mumanaat kursatilmaydir. 8. Talimi iptitaining umumi, meccani (bepul) ve mecburi bulmagi gerektir. 9. Mahalli idareler tarafindan katta ve buyukler icin aciladigan mektep, kutuphane ve kiraathane isleriga kengclik verilir. 10. Huner ve sanayi (sanatlar) terakkisinga gayret ve tesebbus edilmegi gereklidir. 11. Iptidai ve idadi mekteplerde tedris (ders) tili her bir muhtariyetli eyalet (muhtar vilayet)ning ekseriyet ahalisinin suyledigan tili ve sivesi olur. 12. Residi ve idadi mekteplerde Rus tili ve umumi Turk sivesi lisan olunup, ders verilmesi mecburi olur. 13. Ali mekteplerde cumle Turklerin umumi edebi tili ve sivesi ile ders verilir. 14. Kirk bola yigilsa, ekalliyette (azinlikta) kalan milletler icin acilmis iptidai (usul) mekteplerde ders oz dillerinde okumagi mecburidir. 15. Yeter derecede talebe olur ise, ekalliyet teskil kilgan millet bolalari icin tedrisat (dersler) oz dillerinde olmak sarti ile residi ve idadi mektepleri olur. Meramnamede beyan kilingan maksadlarga yetismek icin firka evvela cenabi hakka ve sonyan (ikinciden) tamami mihnetkes ve milletperver vatandaslara suyalub ve takya kilinir. Son. Turk Ademi Merkeziyet Firkasinin Nizamnamesi 1. Turk Ademi Merkeziyet Firkasinin maksadi Rusyada muhtariyetli mahalli ve milli esasi uzere cumhuriyet inam (halk cumhuriyeti) teskil etmektir. 2. Firkanin maksadina hizmet etmegi hohlagan her bir musluman, hohlasa erkek, hohlasa hatun, her kaysi meslek ve siniftan bulsa bulsun, sifahi (agzaki) yahut tahriri (yazma) suretde azaligini hahlasa, isbu vakt firkanin iki azasinin sahadeti (guvahligi) ve heyeti idarenin tasdiki ile kabul kilinir. Kabul kilingan azalar firkanin nizamnamesine ve cemiyetlerinin kararlarina tabi olur. 3. Her bir kitadaki idari merkezler, vilayet idareleri, firkanin baska subeleri ve lazim tapsa, idarei merkeziye tarafindan gonderilmis vekiller her birleri aza kabul kila olurlar. Kayit: Firkanin maksadi malum bulgan her bir joyda [yerde], meyil ve arzusu bir tudeler mevcut bulganda, o yerden teskilat komitesini tesis edip, merkezi idareye ilan kilib, merkezi idare arasida alaka ve irtibat amalga getirilsin. 4. Firkanin zararina ve ziddina dogrudan dogru veya vasita ilen is goren azalar heyeti merkeziye tarafindan kat' ve karar ile firka azaligindan cikarilir. Eger cikarilmis aza heyeti merkeziye kararina razi bulmasa, umumi kurultayga arz kila olur. Nadvanin (umumi meclis) karari katidir. 5. Her aza muayyen vakitlerde cemiyetinin tayin ettigi miktarda firka sandikina azalik hakki verir. Kayit: Aza yazilmakni hohlagan kisi azaliga girmek icin bir sum [para birimi; zamanin rublesi] vermegi lazimdir. 6. Firkanin Firkanin umumi yigin (nadva)lari yilda bir mertebe idarei merkeziyeler (merkezi idareler) tarafindan cikarilir. 7. Kita dahilinde cagirilan umumi nadvalar firkanin kilar islerini tayin eder, idarei merkeziye intihab kilar (saklar), madahil ve mesarif vechlerini (girim ve cikim meblaglarini) tasdik eder ve firkaya ait baska meseleleri hal kilar. 8. Umumi kurultaylar heyeti merkeziye azalarindan vilayet komiteleri ve baska mahalli teskilat numayendelerinden venadvanin maslahati ile idarei merkeziye tarafindan cagirilmis azalardan teskil kilinir. 9. Numayendelerin adedi heyeti idare tarafindan tayin kilinir. Heyeti idare marifeti ile cagirilan azalarin adedi kurultaya istirak eden umumi numayendelerin onda birinden artik bulmasligi lazimdir. 10. Kita dahilinde firka islerine ve matbuatina nezaret etmek butun firka namina resmi ilan ve beyanat vermek, hazine idaresi bu vech (meblag) layihasinin tertibi idarei merkezieye tevusluktur. 11. Heyeti merkeziyeler kita kurultaylari tarafindan yasirun tavus ile cemiyetde mevcud azalardan bir yil muddetle saylanir. Heyeti idare azalarinin adedini nadva tayin kilar. 12. Heyeti merkeziyenin nadvalarini tayin eden sartlari ile iki idare azalari cagirmaya muhtardir. 13. Mahalli teskilat kanday suretde is gormeklerini ve kaysi yilda idare teskil etmeklerini kurultaylar tarafindan men kilinmayan usuller ile ozleri tayin kilarlar. 14. Vilayet dahilinde firka azalarini, firka islerini idare etmek icin vilayet komitesi teskil kilarlar. 15. Vilayet komitesi azalari vilayet kurultayi tarafindan bir yil muddetle saylanir. 16. Vilayet dahilinde nadvalar cagirmak mahalli komiteye tevusludur. 17. Vilayet komitesinin munasib ve salah gorusune sehir, sancak ve nahiye komiteleri teskil etmek mumkundur. Bu komitelerin arasindaki munasebat vilayet kurultayi tarafindan tayin kilinir. 18. Firka azalarinin adedi yuze kadar yetgince firka teskilat heyeti tarafindan idare olunur. Yuz nefer aza yiginlangan sonra meclisi muessesan (tesisciler meclisi) cagirilip, yasirun saylap ile idare heyeti tayin kilinir. Kayit: Birinci idare saylavinda heyeti idare azalarinin yirmisi teskilatlardan olmasi gerektir. 19. Butun Rusyada mevcut firkalarin faaliyet ve vaziyetini tayin ve tasdik etmek icin yilda iki mertebeden kem bulmaslik sarti ile cumle kitada ve idare merkeziye vekillerinden teskil bir kongre (zor cemiyet) (kongress)ler cagirilir. 20. Birinci kongre Taskent idarei merkeziyesi tarafindan cagirilip, keyin vaka buladigan ictimalarin daveti kongre tarafindan ikinci idarei merkeziyelerden biriga havale kilinir. 21. Idarei merkeziyeler kongresi lazim bulur ise, butun Rusyada mevcut firkanin umumi islerini idare etmek icin umumi bir idarei merkeziye tesis kilar. 22. Isbu meramname ve nizamnameyi tekmil ve tashih etmeye umumi kurultayin ihtiyari vardir. Son. Turk Ademi Merkeziyet (federalist) Firkasinin meramname ve nizamnamesi. Bu kanunun birlesip yazici zatlar: Molla Kemalettin Kazi (kadi) Domulla Rahmanberdioglu, Kokand; Molla Muhiddin, Mahdum alam Molla Muhammed, Andican; Molla Baki ahund Domulla Adilbayoglu, muderris, Andican; Molla Nurettin alam Yoldashoca isanoglu, Andican; Molla Muhammedcan Baybaca Kemalcanbaef, tuccar, Andican; Mirza Abdulkadirbek Mirzaahmet Kosbegiof [Kusbeyoglu]45, Andican; Molla Abidcan Mahmudyar, tuccar, Kokand; Mir Adil Mirza Ahmetoglu, tuccar, Skobelef; Munevver Kari Abdurresidcanoglu, Taskent; Molla Mahmudhoca Behbudi, Muftu, Semerkent; Abdulkasim Muhammed Aminzade; Muhammed Amin Efendizade -- Kafkas ulemalarindan; Sadreddinhan mahdum Muhammed Serifhoca kazioglu, Taskent; Molla Mir Abdullah Molla Sahmirza ahundoglu, ehli talebe, Taskent. 5 zulkade 1335 hicri 11 sunbule (11 Eylul) 1917 miladi Japon bilim adami Hisao Komatsu,46 Z. V. Togan'in47 yazilarina dayanarak, Turkistan Turk Ademi Merkeziyet (federalist) firkasinin gundeminin Azerbaycan Musavat partisinin gundeminden alindigini gostermistir.48 Azerbaycan Musavat partisinin ilk kurulusunun Baku'da 1911 yilinda oldugu belirtiliyor.49 Musavat'in 1917 yilinda Azerbaycanin Gence sehrindeki Turk Ademi Merkeziyet Partisi ile birlesmesi sonucu, ortaya Turk Ademi Merkeziyet-Musavat partisi cikmisti.50 "Bu partinin adi bile, Osmanli Ademi Merkeziyet Firkasini andiriyordu. Azerbaycandaki Difai Firkasinin, Osmanli Ademi Merkeziyet Firkasi ile 1906 yilini kadar geri giden iliskileri vardi."51 Boylece, Azerbaycandaki bu yeni Turk Ademi Merkeziyet Firkasi-Musavat firkasinin gundeminin, Turkistana davet edilen Azerbaycanli Mehmet Amin Efendizade tarafindan Taskent'e getirildigi, ve, Turkistan Turk Ademi Merkeziyet (federalist) Firkasi gundemine temel olarak alindigi anlasilmaktadir. Azerbaycan ve Taskent Turk Ademi Merkeziyet (federalist) firka gundemleri karsilastirildiginda, Turkistan Turk Ademi Merkeziyet (federalist) firkasinin, Azerbaycan Turk Ademi Merkeziyet-Musavat partisinin programini52 "meramname" basligi ile kendine temel aldigi goruluyor. SSCB nin kendini "Yeniden Kurma" konusmalari basladiktan sonra, goze ilk olarak "Halk Cepheleri" carpmaya basladi. Her bir "SSCB Cumhuriyetinde" kurulan bu Halk Cepheleri, icinden ciktiklari toplumlarin cogulcu yonetim isteklerini toplu olarak anlatmak ve uygulamak istegi ile kurulmuslardi. Bu Halk Cepheleri icinde, dogal olarak, her turlu dusunce akimi bulunuyordu. Azerbaycan Turkleri53 de bir Halk Cephesi kurduktan sonra, "kanunlara karsi" olmasina bakmadan, cogulcu yonetime toplu katilim birimleri kurmaya basladilar. "SSCB yi Yeniden Kurma" akimi baslangici sonrasi Azerbaycanda ilk kurulan cogulcu yonetime toplumsal katilim birimi Azerbaycan Dircelis Partisi oldu.54 O gunlerde parti kurmak Moskova tarafindan yasaklanmis oldugundan, kurucular kendilerini saklamak zorunda idiler. 1990 yili Kasim ayi ile 1991 yili Subat aylari arasinda Azerbaycan Dircelis Partisi ile, Azerbaycan Halk Partisi birlesti. Ortaya, Azerbaycan Halk Dircelis Partisi cikti.55 Bagimsiz Azerbaycan Cumhuriyeti 1992 yili Cumhurbaskanligi secimlerine katilmak icin yeni partiler de kuruldu.56 Orta Asya'da oymaklar ve uruglar arasinda surekli dusunce alis-verisi ve isbirligi olmustur. Bu durum, 20ci yuzyilda giderek artmistir. Turkistan Kurtulus Savasi (Turkistanda "Milli Kiyam" olarak ta bilinir) 1916 yilinda baslamis idi.57 Turkistanli aydinlar, Turkistan bagimsizligini kazanabilmek icin her yonde calismalara girismislerdi. Bu ugraslari sonuclar veriyordu. 1921 Ilktesrininde Semerkant'ta ve 1922 yilinin Eylul ayinda Taskent'te Ozbek ve Kazak kongrelerinde muzakere edilip ortaya cikarilan ilk cogulcu gundemlerden birinin maddelerine goz atalim. Bu gundem, 1916 yilinda Turkistan Kurtulus Hareketinin baslamasi ile kurulan "Cemiyet" in58 calismalarinin sonucunda yazilmistir: 1. Cemiyet'in gayesi, Turkistanin mustakil olmasi ve Turkistanin mukadderatini Turkistanlilarin kendi ellerine almalari; 2. Mustakil Turkistanin idare usulu demokratik cumhuriyettir; 3. Istiklal kesbi ancak milli ordu teskili ile mumkundur, milli hukumet ancak milli orduya istinat eder; 4. Turkistanin istiklali, iktisadi istiklal sayesinde mumkundur. Turkistan iktisadiyatinin umumi hatlarini tayin etmek, sanaat (endustri) ve ziraatin hangi kisimlarina daha ziyade ehemniyet vermek lazimgeldigini tesbit eylemek, yapilacak demiryollari ile umumi mngistral ariklarin istikametlerini tayin etmek gibi meselelerin Turkistanlilarin kendi ellerinde olmasi; 5. Asri maarif ile profesyonel maarifin terakki ettirilmesi ve Avrupa medeniyeti ile, ayrica rus medeniyeti yolu ile degil, dogrudan dogruya tanismaya calismak; 6. Milliyet meselesi ile memleketin tabii servetinden istifade meselelerinin nufus adedi tenasubu usulune gore halledilmesi; 7. Din islerinde tam hurriyet, devlet isleri ile din islerinin karistirilmamasi.59 Togan, "Cemiyet"in adinin kisa sure sonra Turkistan Milli Birligi (kisaltilisinin TMB) oldugunu yazar. Turkistan Milli Birligi cemiyetinin kurulusundan kisa bir sure sonra, daha once kurulmus olan birlikleri topluca bir cati altinda birlestirebilmek icin calismalar basladi. Bu birlesmelere katilanlarin hepsi biliyor ve anliyordu ki, kucuk parcalar tek baslarina basarili olamayacaklardi. Birlik olmadan, saglik, varlik ve bagimsizlik gerceklesemeyecekti. Birligi gerceklestirmek yolunda atilan adimlardan biri, Mart ayinda Sosyalist Tudesi kurulmasi oldu.60 Sosyalist Tude nizamnamesi: 1. Iktisadi sahada yer ve suyun, yeralti servetlerinin millilestirilmesi, koy hayatinin kollektivize edilmesi, buyuk kanallar insaatinin sosyalizmin tatbiki icin esas saha sekline cevrilmesi, tudenin esas gayelerini teskil eder; 2. Endusrisi inkisaf eden medeni memleketlerde, maruf amele muesseselerini, Turkistanin yerli amale teskilatina planli olarak tatbik etmek, Turkistanin rencber dikhanini, amale telakki etmek; 3. Turkistanin mustemlekecilerin elinden kurtularak kendi kendini idare eylemesi, bu ulkede tabakalasma imkaninin ve rencber sinifin kendi hukuku icin mucadele edecek seviyeye yukselebilmesinin ilk ve esas sartidir; 4. Hur Turkistanda idare usulu rencber sinifin ve teceddud taraftarlarin engelsizfaaliyetlerini temin eden demokrat cumhuriyet olacaktir. Turkistanin parlamentosu, zemstvo ve sehir idareleri, umumi ve gizli secim yolu ile yapilir; 5. Memleketin idaresi ve burada sosyalizm tatbikinin temini, milli ordu ile teskili ile kabil olur; 6. Turkistanda milliyet ve ekalliyet meselesi, milli tenasup esasinda halledilir; 7. Maarif, yerli halkin memleket idaresini bizzat idare etmelerini, tekmil asri devlet muesseselerini, asri nakil vasitalarini, demiryolu, posta ve telgrafi, ziraat ve sanayi muesseselerini hemen kendi eline almasini temin edecek ve kultur sahasinda yabancilarin tesirinden kurtulacak ve kuvvetli yerli kulture malik olacak bir kilde konulmali; hizmet mektebi, profesyonel mektepleri acmak ve umumi talimin tatbiki maarifin esasi umdelerinden olur; 8. Din isleri, dunya ve devlet islerinden tamamen tecrit edilir; 9. Turkistan sosyalistler tudesi, ancak mazlum siniflar gibi, mahkum milletlerin hukuku icin de mucadele prensibini kendisine esas umde edinen bir internasyonele girebilir.61 "Sosyalist Tude" sonra "Erk Firkasi" adini almis ve nizamnamesi 1926 yilinda Togan tarafindan, yukardaki dokuz yonlendiricisi asagidaki gibi genisletilerek yayinlandi. Erk Firkasi 1926 Nizamnamesi (Sosyalist Tude devami) 1. Iktisadi sahada tatbik edilmesi icap eden careler: a) yer, su ve orman tamamen halkindir ve meccanen istifade edilir; b) maden istihsalati tamamen millilestirilerek, mustakil Turkistan hukumetinin elinde olur. Agir endustrinin diger kisimlarinin devlet eline gecirilmesi ise, memleketin iktisadi cabuk duzelmesi, amele hayatinin islahi icin hususi ellere nisbeten daha faydali olmasi ile mukayyet tutulur; c) halk igeliginde kollektif usulu ileri surulur. Bununla beraber Turkistanda sugarma isleri ve "haser" (imece) usulu, irmak ve ariklar sisteminin muhafaza ve idaresi gibi koylu dikhan kutlelerinin musterek calismalarini talep eden hususiyetlerin ahaliye istikbalde iktisadi ve ictimai hayatin muhtelif cihetlerini sosyalizmin ideali olan kollektivizm esaslarinda ve umum milletin ortak calismalari ile inkisaf ettirmeye alistirmak, bugune kadar daginik kalip, yalniz bir arik, irmak veya asiret cercevesinde yerlesebilen Turkistan koylulerini cemiyet hayatina, ictimai imar islerine daha ameli bir surette alistirmak icin en muvafik sahalar oldugu nazari itibara alinir. Asri usullerde yeni buyuk ariklar kazmak ve butun nehir sistemlerini tanzim edecek buyuk bentler insa etmek, Turkistan daglarinda butun ulkenin iktisadi hayatini idare edecek hidro-elektrik istasyonlari vucuda getirmek ve bunlarin idaresi, kollektivizmi ve musterek milli mesaiyi mustakbel Turkistan iktisadi hayatinin ve sanayiinin esasi yapacaktir; c) koy igeliginin endustrilizasyonuna calismak, sulama ve gubreleme usulu ile yapilan ziraatin Turkistanin her tarafinda ihyasina ve inkisafina ehemniyet vermek, Rus istilasi devrinde Turkistanin bilhassa simal kisimlarinda intisar eden ekspansif (yani, sulama ve gubrelemeye riayet edilmeyen "bahari") ziraat usulunun, intensif ziraate karsi aldigi taarruzi vaziyetini degistirmek; d) yeni buyuk magistral kanallar kazdirmak ve nehir havzalarinda yeni acilan sulama sahalarina her seyden evvel coldeki ahaliyi, yani ister eskiden gocebe olan, isterse nehirleri idare edemiyerek cole cekilip "carva" hayati ile collerde gecinmekte olan ahaliyi iskan etmek; e) Ruslarin muhaceret yollarini kesmek, iktisadi hususta Turkistanlilar ile ayni seviyede olan irkdas kavimleri ve Asya kavimlerini iskan etmek yolu ile ahalinin kesafetini arttirmak; f) vergilerin, yalniz parlamentodan gecirilen bir varidatla mutenasip olmasi; g) kooperatifin butun envaini tervic etmek ve devlet sermayesi ile halk istikrazi bankalari acmak; h) yeni asri sehir imarina ehemniyet vermek. Asyanin ortacag ve ayni zamanda sihhi olmayan eski sehir usulunun, yerli ahali arasinda eski hayat tarzinin yasamasina sebep oldugunu gozonunde tutarak, sehrin yerli ve Avrupaiye inkisamini sona erdirmek ve bunun icin eski sehrin yeniden asri usulde muntazam ve daimi planli bir surette imarini temin eden planlar tertip etmek, eski sehirlerin sulama sistemini ve ariklarini, kanalizasyon yollarini, munakalat yollarini, buyuk imaretlerin, park, buyuk caddelerin ancak su yeni planlar uzerine yapilmasini, Turkistanin butun sehir ve kasabalarinda mecbur etmek; 2. Amele meselesini halletmek yolunda gorulecek careler: a) mevcut beynelmilel amele ve sanatkar teskilatini, esnaf cemiyetleri, amele kasalari, sulh kamaralari, hayat sigortasi ve hizmet muhafazasi gibi muesseseleri, Turkistanda da tam hukuklu ve rencber sinifin hukukunu layikinca mudafaa edebilecek muesseseler sifati ile vucuda getirmek, o muesseselerde yerli amaleyi asri profesyonel ittifaklari usulleri ile is gormeye, Turkistanin her yerinde kendi kendilerini idare etmeye kati surette alistirmak; bunun icin hususi mektepler ve kurslar acmak; b) devlet ve hukumet idaresinde bulunan fabrika ve imalathanelerdeki amele hayatini, devlet idaresinde bulunmayan muesseseler icin numune olacak tarza sokmak; 3. Turkistanin iktisaden inkisaf ve yukselmesi, ancak bu ulkenin kendi mukadderatina kendisi malik olmasi ile mumkun olur. Binaenaleyh Erk Firkasi, Turkistanin tam istiklalinin elde edilmesi, ulkenin Orta Asyadaki cografi, tabii ve iktisadi vaziyeti ile mutenasip kuvvetli ve muhim bir uzuv sifati ile beynelmilel sahaya girmesi yolunda ugrasacaktir; 4. Distan emperyalistlerin ve icten feodalite ve ruhanilerin elinden azad olan Turkistanin idare usulu demokratik cumhuruyet olur. Idare kuvvetinin butun kaynagi: vasitasiz ve erkekle kadin musavi olarak gizli secim usulu ile secilen parlamentodur. Vilayet ve tumen kengesleri ve sehir idareleri yine bu esasa gore vucuda getirilir. Turkistanda halk hakimiyeti, Avrupanin burjuva demokratik ananelerini gecirmis olmadigindan, yerli kapitalistlerin ve burjuvanin tazyik ve demagojisine maruz kalacagi hatirda tutulmali ve ona karsi tedbirler alinmalidir. Turkistanda demokrasi, halkin asagi ve ezilmis tabakalari icinden hur ve serbest mucadelelerde yeni kuvvetlerin cikmasini temin edecek mahiyette olmalidir; 5. Erk Firkasi, Turkistanin istiklalini ve mahalli halk hakimiyetini her nevi sulh yollariyla vucuda getirmeye calisacaktir. Bununla beraber idareyi ele almak ve aldiktan sonra muhafaza edebilmek, ancak milli ordu teskil etmekle kabil olacagindan, firka, Turkistanda askerligin mecbur olmasini ve umum ahaliye askerlik ogretmek usulunu ileri suruyor. Ayni zamanda firka, ecnebi istilasi sartlarinda da askerligi yahut kumandayi yalniz mustevlilere munhasir kilmak, yerli askeri Turkistan disina cikarmak, onlari mustevli ordulari arasinda ufak parcalara taksim ederek idare etmek yolundaki gizli ve acik tesebbuslere karsi butun mucadelelere muzaharet edecektir; 6) Turkistanda milliyet ve ekalliyet meseleleri, devlet idaresinde demokrat intihap usulu ile istirak etmek, memleketin mekteplerinden ve baska umumi muesseselerinden, milli servetinden, toprak ve sudan, ictimai is tesisati ve issizlikle mucadele tedbirlerinden, her kavmin adediyle mutenasip surette istifade etmesi usulu ile halledilir. Bununla beraber, Firka, millet ve kabile teskilatinda her zaman harici emperyalistlerin desiselerine alet olan feodalizm ve asiret esaslari ile cidden guresir ve Turkistanda ahalinin ekseriyetini teskil eden irka mensup olup, ayri ayri harslari da henuz tesekkul etmeyen etnik zumrelerin hepsine ortak, umumi Turkistan medeniyeti vucuda getirmek ve onu kuvvetlendirmek, inkisaf ettirmek yolundaki tedbirlere yardim eder. Ayri ayri kabilelerin orf ve adetlerine, dini mezheplere mustenit hukuk yerine, asri kanunu medeni ve asri yargi ithali de asiret an'anatini ve musavatsizligini ortadan kaldirmaya sebep olur; 7) Turkistanda maarif, baslica Turkistan ahalisine maddi ve manevi sahalarda cabuk terakki yollarini gostermek, halk hakimiyetini kuvvetlendirmek, maliye, sanayi ve teknik sahalarinda, demiryolu, telgraf islerine ait malumati, Turkistanin istiklalinden sonra da bu ulkede sadece ahali sifati ile yasayip kalacak olan sabik mustevlilerin elinde monopol olmaktan kurtararak yerlilerin eline gecirmek, sinif imtiyazlarini temelinden ve kalblerden silmek, yeni halk demokrasisi medeniyeti vucuda getirmek maksatlarina muteveccih olmalidir. Hizmet mektebi usullerinin tatbiki, umumi meccani iptidai talim. Turkistanlilari Avrupanin en mutemeddin milletlerinin medeniyeti ile vasitasiz tanitmak da firkanin maarif sahasindaki esas isteklerindendir. Maarifin devlet butcesi ile temin olunan kadrosundan istifade eylemek, memleketteki butun milletlerin ve siniflarin nufus adetleriyle mutenasip surette olmalidir. Ahalinin digerlerine nisbeten geri kalan kisimlarinin tahsile ragbetsizligi ve itinasizligi, bunlarin hisselerinin daha cok zengin ve caliskan ve kurnaz olan kisimlarinin ihtiyarina, eline gecmesine imkan vermemeli ve bu husus temin edilmelidir. Bununla beraber Erk Firkasi, maarif butcesinin tertip ve taksimatinda koylu ve rencber siniflarinin ve bazi milletlerin ve tabakalirin maarif meselesinde, bugune kadar fazla ihmal edilmis olduklarini gozonunde tutarak, bunlarin evvelce kaybettiklerinin telafi edilmesine ayrica ehemniyet verir; 8. Din meselelerinde vicdanin tam hurriyeti, dinin herkesin hususi isi olmasi, dinin dunya ve devlet islerine karistirilmamasi gibi esaslar tabik edilmelidir. Hukumet ise din meselelerine ancak dini ayinlerin amme asayisini haleldar etmemesi, dini propagandanin da siyasi maksatlara hizmet etmeyecek, emperyalistlere ve dahildeki terakki ve halk hakimiyeti dusmanlari lehine alet olmayacak mahiyette olmasi gibi cihetlere bakar; 9. Erk Firkasi ancak milliyet esasini taniyan mazlum siniflarin ve mahkum milletlerin is birligini samimi bir surette temin edecek olan enternasyonale girebilecektir.62 Butun toplumsal yonetim dusunceleri bastan bir cati altina toplanabilmis olsa idi, ilk an'da yapilabilirdi. Turkistan toplumunu bir araya getirebilmek icin calismalar suruyordu: "1921 yili Temmuz ayinda Turkistana gelen Buyuk Millet Meclisi azasi Soysalli Ismail Suphi Bey, bazi cedid liderlerin arzilarina uygun olarak 30 Temmuz tarihi ile 'siyasi ve ictimai ilmihal' yazip vermisti. 7 kisimdan ibaret olan bu ilmihalin ilk kismi 'siyaset kaideleri' 10 madde; ikinci kismi 'askerlik kaideleri' 7 madde; ucuncu 'maarif kaideleri' 11 madde; dorduncu 'sihhat ve riyazet kaideleri' 13 madde; besinci 'iktisat kaideleri' 11 madde; altinci 'din ve ahlak kaideleri' 17 madde; yedinci 'umumi kaideler' 3 madde; ceman 72 maddeden ibaretti. Bu ilmihale program ismi verilmisse de hakikatte irsat ruhunda yazilan bir ilmihalden ibaretti."63 1919-1924 yillari arasinda, Asya'nin Batisinda oturan Turkler de, Turkiye Buyuk Millet Meclisi (TBMM) yonetiminde, isgalci yabanci ordulara karsi bir Bagimsizlik Savasi veriyorlardi. Bati Turkleri, bir yandan da kendilerini toplumsal ve ulusal varlik yolunda toplamaya calismakta idiler. 1917 de yikilan carlik Rusyasinin yerine gelen Bolsevikler ile TBMM'nin ister-istemez askeri, siyasi, iktisadi iliskileri olmustu.64 Cunku, ozellikle 17ci yuzyildan bu yana, carlik Rusyasi'nin gozu ozellikle On Asya ve ozellikle Turk topraklarinda idi. 17ci yuzyildan baslayarak, carlik Rusyasi her kusak'ta Osmanlilardan toprak kopariyordu. Carlik Rusya'sinin cokmesinden kisa bir sure sonra, TBMM ve Bolsevikler 1921 yilinda Kars Anlasmasi ile sinirlarini belirlemislerdi.65 TBMM Ve Bolsevikler Buyukelci degis-tokusunda bulundular.66 Rus carliginin Turklerin bagimsizligini ortadan kaldirmak --ve bolusturmek- - istedigini 19 ve 20ci yuzyil carlik kaynaklarina dayanarak belgeleyen bir kitap ta bu surecte Bolseviklerce yayinlanmisti.67 Bolsevikler, bu kitabi ve icindeki belgeleri yayinlayarak, carlik Rusyasinin yolundan gitmeyeceklerini ileri surmek istemislerdi.68 Buna bakmayarak, Ikinci Dunya Savasinin sonunda Stalin, Birlesmis Milletler kurucu uyelerinden olan Turkiye Cumhuriyetinden toprak isteyip tehditlerde bulundu.69 Stalin'in bu toprak istegi, 1921 Kars anlasmasi ile duzenlenmis olan Turkiye Cumhuriyeti ve SSCB sinirlarinin bozulmasini iceriyordu. Turkistanda bu suredeki degisik toplumcu ve cogulcu yonetime katilim birimlerinin birlesme calismalari sirasinda Cedid Terakkiperver Tudesi olustu.
Cedid Terakkiperverler Tudesi Nizamnamesi: 1. Milli harsa malik mustakil millet olarak yasamak, hayatin esasidir. Bu, butun milletlerin idealidir. Bizim maksadimiz, Turkistanin mustakil ve hukumetin milli olmasidir. Milliyet, dil, din, an'anat, edebiyat ve adat birligine istinat eder. 2. Hur Turkistanda devletin sekil ve idaresi cumhuriyet olup, hakimiyet menbai demokrasi usullerine muvafik olarak secilen Millet Meclisi, vilayet ve sehirlerde Il Meclisleri, ve Sehir Meclisleridir. 3. Merkezi hukumet azalari, Millet Meclisinin tasvibi ile cumhurreisi tarafindan, vilayetlerde hukumet mumessilleri (Valiler) ise, merkezi hukumet tarafindan tayin; vilayet ve sehir idare muesseseleri de kendi meclisleri tarafindan secilir. Millet Meclisi, cumhurreisi ve vilayet meclislerinin intihap usullerine, adet ve muddetlerine ait tafsilat, mustakil Turkistanin birinci Kurultayi tarafindan tayin olunur. 4. Turkistanda Turk olmayan milli ekalliyetler de medeni muhtariyet hukukundan istifade ederler. Turk unsuruna mensup kabileler eskisi gibi kuvvetli Turkistan medeniyetini vucuda getirmek ugrunda mutenasit bir surette clismalidirlar 5. Turkistan milli hukumeti, Turkistan milli askerine istinat eder. Askerlik mecburidir. 6. Dahili asayisi muhafaza icin vilayet idareleri, yerli polis teskil ederler ve bu teskilat, memleketin umumi mudafayi milliye idaresine de merbut olur. 7. Memlekette vicdan hurriyeti tam olur. Dini ayinlerin hur surette icrasi devlet himayesi ile temin edilir. Memlekette ecnebi misyonerliklere musaade edilmez 8. Matbuat ve nesriyat hurriyeti ve hurriyeti sahsiye devletin esasi kanunu ile temin edilir. 9. Memleketin esas vergisi, kazancla mutenasip olur. Mirastan da o nisbette vergi alinir. Turkistanda eski zamanlardan kalan ortacag vergileri lagvedilir. 10. Toprak meselesinde esas, su ve topragin ve yerin altinda ve ustundeki madenlerin ve ormanlarin devlet mulku olmasidir. Toprak dikhanlara hususi mulk olarak verilir 11. Hususi sahislar yekdigerleri ile su ve toprak mubayaasi yapamazlar, butun toprak ve su muamelesi devlet eli ile icra olunur. Topragin temelluk hukuku mahalli sartlara gore kanunen tayin edilir. 12. Turkistanin azadligi, ancak iktisadi istiklal mahiyetinde olabilir. Bunun icin Turkistanin diger komsu devletler ile iktisadi munasebetinin asri bir kilde ihya olunmasina ve inkisafina calisilir. 13. Turkistanda toprak meselesinin esasi, sudur. Buna binaen butun kuvvet sulama ile umrani genisletmeye sarfedilir. Su idaresi isini ayrica bir ehemniyetle tanzim etmeye tesebbus edilir. 14. Turkistanda, bilhassa Kazak, Kirgiz ve Turkmen ellerinde en muhim mesele, gocebe kavimlerin medeni hayata gecmesidir. Bu mesele buyuk nehirler uzerinde yeni sulama sahalari acmakla temin edilir. Turkistanda, Turk irkindan olan kavimlerden ve muslumanlardan baska, muhacir getirilmez. Gocebelilerde gocebe usulunde hayvan yetistirme, medeni usulle yetistirmege tebdil edilip inkisaf ettirilir. 15. Turkistanda isci meselesinin halli, milli sanayiin inkisaf ettirilmesine merbuttur. Amelelerin calisma sartlari, is saati, kucuklerin ve kadinlarin hizmetlerini muhafaza ve sigorta ve baska meseleler ise, Avrupalilar gibi muterakki milletlerdeki usuller ile tanzim edilir. 16. Adliye meselesinde mustakil ve herkese musavi adalet, butun ulke ahalisi icin mezhep ve din farkina bakmadan, asri kanunlarin kabul ve tatbiki ile temin olunur. 17. Maarif hususunda umumi meccani iptidai talimin tatbikine calisilir. Memleketin kendi tebaalari, devletin menfaatine aykiri olmamak sarti ile hususi mektepler tesis etmekte hicbir mani gormezler. 18. Turkistanda bilhassa profesyonel mekteplerin tamimine, Avrupaya talebe gondermege ehemniyet verilir. 19. Kadim bir medeniyetin ocagi olan Turkistanda asirlardan beri terakum edip gelen medeniyet eserlerinin muhafazasina ve bunlarin da yerli hars ve medeniyetin yukselmesine hizmet edecek bir sekle sokulmasina calisir.70 Goruldugu gibi, sosyalist olsun, dindar da, uluscu da; butun Turkistanli dusunurlerin oncelikle ele aldiklari konular: egitim, toplum'un ortak geliri, bagimsizlik ve guvenligidir. Bu ortak dusuncelerin biraraya getirilmesi, bu Cogulcu Yonetim Gundemlerine bir "Anayasa" niteligi verdigi de gozden kacmamalidir. Bununla birlikte, bu anayasa duzeninin de yalnizca dis etkenlerle Turkistanli dusunurlerin yazilarina ve calismalarina girdigi soylenemez. Togan, 20ci yuzyilin baslarinda yazilan bu Cogulcu Yonetim Gundemleri uzerinde hic bir dis etken olmadigini vurgular. Ozellikle, ABD ve Ingiltere'nin cogulcu yonetimi uzerine o gunlerde Turkistanda hicbir bilgileri olmadigini belirtir. Neden olarak ta, bu tur yonetimleri iceren kitaplarin o yuzyilin okullarinda okutulmadigini gosterir. Bu tur dis etkenler olmadan, Turkistanli dusunurler cogulcu yonetim'i duzenlemek uzerine dusunce yuruturlerken ne gibi kaynaklar kullanmislardir? Togan'in aciklamasini bir yana birakacak olsak bile, yukarda da belirtildigi gibi, bu gelenek Orta Asya'nin kokunde yatmaktadir. Yalniz tore ve geleneklerle degil, yazili olarak ta yasatilmistir. 11 ci yuzyilda yazilmis olan Kutadgu Bilig kitabi, bir anayasa duzenindedir. Kutadgu Bilig, icerdigi ilkeler uzerinde neden durulmasi gerektigini de anlatmaktadir. Bu ilkelere ne yol ile varilacagini da aciklar.71 Okundugunda da gorulecegi gibi, Kutadgu Bilig her anlamda ileri toplumculuk gorusunu belirtir.72 Baska bir gorus ile, Kutadgu Bilig bir "Tug Baglamak Tuzugu" dur. Bir toplumun uyum ve hosgorurluluk ile ic ve dis iliskilerini duzenlemesi gerektigini ornekleri ile verir.73 Eger bir toplum icinde yalniz tek bir dusunce ve eylem duzeni kok salacak olursa, o toplum tek yonlu kalacaktir. Boyle bir toplum'un da uzun sure bagimsizlik ve benligini koruyamayacagi Turk tarihinden de acikca gorulebilir. Gunumuzden altiyuz yil kadar once yazilmis bir kitaba gore, hanedanlarin zaman ile gucsuz dustukleri ve bu durumun da hanedanlarca yonetilen devletlerin cokmesine yol actigi anlatilmistir.74 Hanedanlari ayakta tutmak icin, hanedan'in uyeleri olmayan kisilerden bir yonetici takiminin (burokratlar ve burokrasi) kurulmasi ve gundelik islerin bu takimin eline birakilmasi uygulamasi da yeni degildir. Kutadgu Bilig bu yonde de yol gosterir. Ayrica belirtilmesi gerekir ki, Kutadgu Bilig cok yonlu ve varlikli bir dusunce kaynagidir.75 Hanedan disi kisilerden kurulmus yonetici takimin, bir sure sonra kendi icinde yeni bir hanedan gibi davranmaya baslamasi da sorunlar acmaktadir. Bu da, Tug Baglamis devletin gelecegi icin saglikli olmayabilir. Osmanli devletinden de bu yonde ornek verilebilir. Dolayisi ile, toplumun kendini yonetime katilmasi kacinilmazdir. Bu yoldan, toplum kendi egitim'i, ortak geliri, bagimsizlik ve guvenligini elbirligi ile saglamak icin adimlar atar. 1924 yilinda Turkistan Bagimsiz Cumhuriyetine dis etkenlerce son verilmesi de, 19cu yuzyilin sonlarindan baslayarak 20ci yuzyilda da suren Turkistan bagimsizligi calismalarina ara verdirdi. Ancak, o sure icinde yapilan calismalarin verdigi urunler elde bulunmakta, bundan sonra yapilacak atilimlara isik tutmaktadir. Bu belgeler, "tekerlegin yeniden bulunmasini" bir yerde gereksiz kilmakta, ilerde yapilabilacak yeni bir yapinin temelini olusturmaktadirlar. Saglikli bir toplum icinde bir'den cok dusunce ve eylem'in yer almasi dogaldir. "cogulcu duzen" bunu gerektirir. Toplumun kendini, kendi icinde dengelenmesini saglar. Onemli olan, toplumun kendi bagimsizligini elde tutmak, surdurmek ve oz mayasini arilastirmak isteginin gucudur. Eger toplum'un bu istekleri baski altinda kalacak olursa, patlama olacaktir. Turklerin gecmiste (ornegin, Kultigin yazitlarinda sozu edildigi gibi) tutsak edilmeleri ve bu tutsakliga bas kaldirarak bagimsizliklarini yeniden elde etmeleri gibi. Ancak gunumuzde "tutsaklik" kosullari degismektedir. Dis bir ordu'nun gucu tek basina bir toplulugu tutsak etmeye yetmez. Bilgisi olan toplum, buyuk isgalci ordularini yenmeyi de bilir. Varligini kullanmasini ogrenir. Cunku, varligini kullanmasini bilmeyen, bilgisini de ilerletemeyecektir. Bilgisiz kalan toplum da, varligini da kaybederek gene tutsak dusecektir. Bir toplumun en onemli varligi, toplumun bireyleridir. Bu bireylerin en onemli varligi da, o toplumun uyesi olmak istemeleridir. Bu da --yazili olmasa bile-- karsilikli bir sozlesmedir. Bireyler istedikce, toplum canli kalir. Canli kalan toplum da bireylerin temel gereklerini karsilamakla gorevlidir.76 Sonuc olarak: Boslukta cogulcu yonetim olamaz. Yonetimimin kimin cikarina olacagi dusunulmelidir. Eger toplum kendi yonetimine, kendi kurdugu cogulcu yonetim birimleri ile katilmiyorsa, yonetim cogulcu degildir. Bireyler de bunu gorur gormez, toplumdan soguyabilirler ve ayrilmak isteyebilirler. Toplum canliligini ve yasama gucunu yitirir. Bu arada, toplumun belirli kesimleri de duzeni degistirme calismalarina baslayabilirler. Guc kullanarak, bu degisikligi yapabilirler. Bir devrim yer alabilir. Her devrim, toplumun gelismesini yavaslatabilir, geciktirebilir. Toplumun biliginin ve toplu varliginin azalmasina neden olabilir. Sonucunda da kayip, toplumun ve toplumu olusturan butun bireylerindir. Dolayisi ile, toplumun bireyleri birlikte calismak gerektigini gorurler. Kutadgu Bilig bu yonde de deneylere dayali guclu ogutler verir. Gecmisteki olaylara bakarak uzulmek, ilerlemeyi saglamaz. Ancak, gecmis olaylara bakilip ders alinabilir. Yapilan yanlislardan deney cikartilmasi bu yonden saglanabilir. Yirminci yuzyilin basinda cogulcu yonetim gundemleri yazanlarin da ozellikle uzerinde durdugu gibi, kendini ogrenmek bu atilimlarin en onemlilerindendir. Kendini ogrendikten sonra, bir toplum'un kendi benligini ve maya'sini komsularina etkinlikle anlatmasi gerekir. Eger bu yapilmaz ise, toplumlar arasinda pek cok yanlis anlasilmalara yol acilacaktir. Yanlis anlasilmalar ise toplumlarin arasinda sicak savas'a kadar uzanan bir yol'un baslangicidir. Bir toplum'un etkinlikle kendini tanitabilmesi ise, dunya'da konusulan diger dilleri cok iyi bilmesini gerektirir. Boylelikle, araya dilmac koymadan, dogrudan-dogruya diger toplumlarla dusunce alis-verisine girilebilir. Baska bir deyisle, bir toplum'un dunyadaki yerini alabilmesi icin, kendi isini kendi gormesi gerekir. Turk atasozu: "Kurt'a sormuslar, boynun neden kalindir? Karsilik vermis: Her isimi kendim gordugum icin." Dolayisi ile, simdi olaylari baslatmak sirasi Turkistanlilarindir. Bu yonden, kendi oz kaynaklarindaki temel bilgilerle is'e girisebilirler. "Yanlis bilgi, felaket kaynagidir."77 Bir bilgi birimi'nin dogru ya da yanlisligi nasil ve nereden anlasilir? Diger bilgi birimleriyle karsilastirilarak. Bilgi'nin kaynaklari uzerine sirali ve duzenli sorular sorarak. Arastirma'sini yaparak. Temel'ine vararak. Bilgi oyle bir varliktir ki, bilinmeden bilinemez: Bilgi'yi buyuk ve anlayisi ulu bil; seckin kul'u bu iki sey yukseltir.\ Buna sahit olarak, iste su soz geldi; bu soz'u isit ve bu hususta sozunu kes.\ Anlayis nerede olursa, orasi ululuk kazanir; bilgi kimde olursa, o buyukluk bulur.\ Anlayisli olan anlar, bilgili olan bilir; bilen ve anlayan her vakit dilegine erisir.\ Bilginin manasini bil; bak, bilgi ne der: bilgi'yi bilen insandan hastalik uzaklasir.\ Bilgisiz insan hep hastalikli olur; hastalik tedavi edilmezse, insan cabuk olur.\ Ey bilgisiz, git, hastaligini tedavi ettir; ey mes'ut alim, bilgisizligin ilacini sen soyle.\ Anlayis bir yulardir; insan o'nu elinde tutarsa, dilegine erisir ve butun arzularina nail olur.\ Anlayisin insana faydasi cok olur; insan bilgi bilirse, aziz olur.\ Butun isini-gucunu anlayis yolu ile yap; eline gecen bu zamani israftan bilgi ile koru.78
KAYNAKLAR: 1. 1919-1924 Turk Kurtulus savasinin ileri gelenkomutanlarindan, "Sark Cephesi Kumandani" General KazimKarabekir, yazdigi Cihan Harbine Neden Girdik, Nasil Girdik,Nasil Idare Ettik (Istanbul, 1937) adli kitabin kapagininuzerine koydugu giris sozleri. 2. Bu yonde cok gorusler yayinlandi. Ornek olarak bak: Moscow News, October 1, 1989; Veteran, October 2-8, 1989, Translated in JPRS-UPA, No. 68, December 19, 1989; I. Krylova, "Belgiya: Opyt Resheniya NatsionalnykhProblem" Politicheskoye Obrazovaniye, No. 6, 1989. Cf. ThomasS. Szayna, The Ethnic Factor in the Soviet Armed Forces(Santa Monica: Rand, 1991) Sayfa 27. 3. Alexander Hamilton, James Madison, John Jay, FederalistPapers, Clinton Rossiter (Ed.) (New York, 1961). 4. Boyle bir "federasyon" u gerceklestirmek icin,Federalist Papers kitabi'mim Ruscaya cevirisi de yaptirildi.Bak: Amerikanskie federalisty: Gamilton, Medison, Dzhei.Tercuman: Gregory Freidin (Benson, 1992).
5. Bu yazilarin tumu "Publius" takma adi ile imzalanmisidi. 6. ABD Anayasasi pek cok defa yayinlanmistir. Bu yazida, asagidaki kaynak kullanilmistir: E. Finer, Five Constitutions (London, 1979). 7. Rus gorusu acisindan bu eylemin aciklanmasi icin bak: M. A. Terentyef, Russia and England in Central Asia. F. C.Daukes, Tr. (Calcutta: Foreign Department Press, 1876). 2Vols. Ruscasi St. Petersburg'da, 1875 yilinda yayinlandi; N.A. Khalfin, Politika rosii v srednei azii, 1857-1868 (Moscow,1960); Ingilizcesi: Russia's Policy in Central Asia1857-1868, Ceviren Hubert Evans (Oxford: Central AsianResearch Centre, in association with St. Antony'sCollege-Soviet Affairs Study Group, 1964). Ek olarak, bak:Charles Marvin, The Russian Advance Towards India (London,1882). Marvin bu kitapta Rus isgal ordulari subay vegeneralleri ile yaptigi konusmalarin ozetlerini de aktarir. 8. Hugh Seton-Watson, The Russian Empire, 1801-1917(Oxford, 1967); Richard Pipes, The Formation of the SovietUnion (Harvard, 1970) Ikinci basim; G. Wheeler, The ModernHistory of Central Asia ((New York: Praeger, 1964).
9. Bak: Finer, Five Constitutions. 10. En onemlilerinden biri icin bak: Isaiah Berlin, Russian Thinkers, H. Hardy and A. Kelly (Eds.) (London, 1978). 11. George J. Demko, The Russian Colonization ofKazakhstan, 1896-1916 (Bloomington: Indiana University Press,1969) Uralic and Altaic Series, Vol. 99; R. Pipes, Formationof the Soviet Union. 12. Sodruzhestvo Nezavisimikh Gosudarstv --SNG;Commonwealth of Independent States --CIS. 13. Wheeler, Sayfa 154-155. 14. "Union of Independent States." 15. Bak: Rabochaya tribuna, 7 Agustos 1992. Cf. J. HolbrookNotes on Russia & Central Eurasia, Sayi 19, 20 Agustos 1992. Sayfa 3.
16. Bak: D. Beachley, Notes on Russia & Central Eurasia, Sayi 19, 20 Agustos 1992. Sayfa 1. 17. Ornegin bak: O. Caroe, Soviet Empire (New York: St. Martin's Press, 1954). 18. "Orta Asya" deyimi oldukca yeni bir politik soz'dur. Togan, bu bolge'ye yazili tarih baslangicindan bu yanaTurkistan adi verildigini kaynak gostererek belirtir. Ornekolarak, bak: Z. V. Togan, Tr., Risala: Ibn Fadlan'sReisebericht (Leipzig, 1939); Yakut-i Hamavi, Mujam al-Buldan(Turkistan maddesi) (Beirut, 1957); J. Marquart, Eransahrnach der Geographie des Ps. Moses Xorenac'i (Berlin, 1901). 19. Wheeler, pp. 104-105. 20. A. Park, Bolshevism in Turkestan 1917-1927 (Columbia, 1957).
21. Kazim Karabekir, Cihan Harbine Neden Girdik, Nasil Girdik, Nasil Idare Ettik (Istanbul, 1937). Sayfa 204. 22. Bak: H. B. Paksoy, "Basmachi" Modern Encyclopedia of Religions in Russia and Soviet Union (Academic International Press, 1991) Cilt 4, Sayfa 5-20, ve kullandigi kaynaklar. 23. Bak: Society for Central Asian Studies, Programmnie dokumenti musulmanskih politicheskikh partii 1917-1920 gg. Reprint Series No. 2. (Oxford, 1985). 24. Bak: Turk Ademi Merkeziyet Firkasi, 23 Agustos 1917.Tam metin ve yeniden yayinlanma ayrintilari asagidaverilmistir.
25. Z. V. Togan, Bugunku Turkili Turkistan ve Yakin Tarihi (Istanbul, 1981) Ikinci Baski. Sayfa 28-29. 26. Togan Turkili Turkistan, Sayfa 39; Dipnotu 18. 27. Togan, Turkili Turkistan, Sayfa 37.
28. H. B. Paksoy, "Turk destanlari ve Dede Korkut." Baku'da, 1992 yili Mayis ayinda Azerbaycan CumhuriyetiAkhundov Devlet Kutuphanesinde yapilan toplantida okunanbildiri; Ek olarak, Kitabi Dede Korkut (Baku, 1988). DedeKorkut'un dunya dillerine cevirileri icin bak: H. B. Paksoy,"Introduction to the Dastan Dede Korkut" Soviet Anthropology& Archeology (New York) Vol. 29, No. 1 (Summer, 1990); H. B.Paksoy, (Ed.) Central Asia Reader (New York, 1993)(Baskidadir). 29. Dede Korkut kitabinda da bir ornegi vardir. Ek olarak, bak: B. Ogel, Turk Kultur Tarihine Giris (Istanbul, 1991). 30. Kul Tekin Yazitlari, Dogu yuzu, 22ci satir. M. S. 730cu yillarda dikilmistir. Bak: T. Tekin, A Grammar of OrkhonTurkic (Bloomington: Indiana University, 1968). Uralic andAltaic Series, Vol. 69.
31. Huseyin Namik Orkun, Eski Turk Yazitlari (Istanbul: Devlet Basimevi, 1936). Turk Dil Kurumu. Cilt 1. Sayfa 39-40.
32. Bu olaylarin topluca yazilmasi ve topluma aktarilmasi, eli kalem tutan tarihcilerin calismalarini beklemektedir. 33. Bir bolumu ve kaynaklar icin bak: D. Sinor (Ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (Cambridge, 1990). 34. H. B. Paksoy, "Turk Tarihi, Toplumlarin Mayasi, Uygarlik" Annals of Japan Association for Middle EastStudies. (Tokyo) 1992, No. 7. Sayfa 173-220. 35. Bak H. B. Paksoy, "Introduction." (as Special Editor of "Muslims in the Russian Empire: Response to Conquest") Studies in Comparative Communism Vol. XIX, Nos. 3 & 4,Autumn/Winter 1986. Pp. 247-251; H. B. Paksoy, "Chora Batir:A Tatar Admonition to Future Generations." Studies inComparative Communism Vol. XIX, Nos. 3 & 4, Autumn/Winter1986. Pp. 253-265, ve kullanilan kaynaklar. 36. Kafkaslarin nufusu, 1928 Rus askeri isgali sonucu, "Rus vatandasligina" carlik emri ile alindilar. Bak: Audrey L. Altstadt, Azerbaijani Turks: Power and Identity under Russian Rule (Stanford: Hoover Institution Press, 1992) Studies of Nationalities Series.
37. 11 ci yuzyilin Turk dusunuru Kasgarli Mahmut ta, Turk boylarinin ve uruklarinin adlari ile bilindiklerini acikligiile ortaya koyar. Bak: Kasgarli Mahmut, Kitab Diwan Lugat atTurk. Ilk yayin: Kilisli Rifat (Istanbul, 1917-19). 3 cilt.Daha sonra B. Atalay tarafindan yeniden yayinlandi: DivanuLugat-it-Turk Tercumesi (Ankara, 1939-1941). 3 cilt.Ingilizceye cevirenler: R. Dankoff with J. Kelly, Compendiumof Turkic Dialects (Cambridge, MA., 1982-84). 3 cilt. 38. Z. V. Togan, Oguz Destani: Residettin Oguznamesi, Tercume ve Tahlili (Istanbul, 1972). Oguz destaninin diger basimlari icin bak: H. B. Paksoy, "Introduction to the Dastan Dede Korkut" Soviet Anthropology & Archeology (New York) Vol.29, No. 1 (Summer, 1990). 39. Hiva Han'i Ebulgazi Bahadur Han (1603-1663), kendine bagli Turkmenlerin istegi ile (1659 yilinda tamamlandigi dusunulen) Secere-i Terakime ve sonra da Secere-i Turk kitaplarini yazdi. Ebulgazi'nin bu kitaplari Ingilizce ve Fransizca'ya cevrildi. Bak: [Bentinck] Historie Genealogique des Tatars (Leiden, 1726), two Vols.; Abu Al Ghazi Bahadur, A History of the Turks, Moguls, and Tatars, Vulgarly calledTartars, Together with a Description of the Countries TheyInhabit (London, 1730), two Vols.; [Miles] Genealogical Treeof the Turks and Tatars (London, 1838). Desmaison'un yayinahazirladigi Terakime'nin 1871 yilinda St. Petersburg'datipkibasimi yapildi, daha sonra da bir Fransizca cevirisiniyayinladi. Secere-i Turk'un Bati dillerine yeni bircevirisinin yapilma gunu coktan gelmis bulunuyor. Bak: F.Hofman Turkish Literature: A Bio- Bibliographical Survey(Utrecht, 1969). Secere'nin ilk bilinen Rusca cevirilerinden biri de Rodoslovnoe drevo tiurkov'dur. O cilt yayina hazirlanirken,son soz'u, bir Sagay Turk'u olan N. Katanov (1862-1922)tarafindan yazilmis idi. Anlasildigini gore, bu 1906 dayayina hazirlanan kitap 1914 yilina kadar basilmadi.Basildiginda da, Katanov'un adinin ve yazdigi sonsoz'unkitaptan cikarildigi goruldu. Bak: A. N. Kononov,Rodoslovnaia Turkmen (Moscow-Leningrad, 1958), sayfa 181. Nedenini anlamak icin, Z. V. Togan'in Hatiralar(Istanbul, 1969), kitabini okumak yeterlidir. Togan 1917yilinda Katanov ile konusup, ayrinti vermistir. Katanov'un buSonsozu, saklandigi yerde, gun isigina cikarilmayi bekliyor.
40. H. B. Paksoy, ALPAMYSH: Central Asian Identity under Russian Rule (Hartford, CT: AACAR Monograph Series, 1989). 41. H. B. Paksoy, "Turkbilimci Ebubekir Ahmedcan Divay." Turk Kulturu (Ankara) Sayi 309, Yil XXVII, Ocak 1989. Pp.49-54; Hugh Seton-Watson, The Russian Empire, 1801-1917;Richard Pipes, The Formation of the Soviet Union. 42. Yusuf Akcura, "Uc Tarz-i Siyaset" Turk gazetesi(Kahire) 1904, Sayi 24. 1904. Bu yazi, 1912 yilindaIstanbulda bir kitapcik olarak basildi; Turk Tarih KurumuncaAnkarada 1976 yilinda yeniden yayinlandi. Ingilizcesi icinbak: Ceviren: David Thomas, "Three Policies" Central AsianMonuments, H. B. Paksoy (Ed), (Istanbul: Isis Press, 1992). 43. Yayinlanmis programlari icin bak: Society for Central Asian Studies, Programmnie dokumenti. 44. Turk Amemi Merkeziyet (federalist) Firkasi. Yayina hazirlayan Ahmadjan Madaminov ve Said Murad, "TurkistandaHalk Cumhuriyeti" Fan ve Turmus (Taskent) No. 7, 1990.
45. Kusbeyi, Orta Asya hanliklarinda yuksek orun kertelibir devlet gorevlisi olup, bu gorevin nitelikleri, hanliginagore degismekte idi. Onceleri, avci doganlarina bakan kisilere verildigi biliniyor. 46. Tokyo University of Foreign Studies ogretim uyesi. 47. Togan, Turkili Turkistan, Sayfa 362. 48. Komatsu, bu Meramname ve Nizamname'ye kol cekenlerin bilinen kisiler oldugunu da vurgulamaktadir. Bak: HisaoKomatsu, "The Turkic Federalist Party in Turkistan: APreliminary Analysis" AACAR Bulletin Vol. V, No. 1 (Spring,1992). 49. Society for Central Asian Studies, Programmnie dokumenti, Sayfa 70. Ilk Musavat partisinin gundeminin 1912 yilinda yayinlandigi belirtiliyor. Bak: Altstsdt, Azerbaijani Turks, Sayfa 72-73. 50. Altstadt, Azerbaijani Turks, Sayfa 81. 51. Tadeusz Swietochowski, Russian Azerbaijan, 1905-1920 (Cambridge University Press, 1985). Sayfa 86. Ek olarak, bak:T. Z. Tunaya Turkiyede Siyasi Partiler, 1859-1952 (Istanbul,1952). Son yillarda yeni baskisi yapildi. 52. Society for Central Asian Studies, Programmniedokumenti Sayfa 70-79. 53. Azerbaycan Turkleri, yazilarinda yillardan beri kendilerini boyle tanitiyorlar. 54. Azerbaycan Dircelis Partiyasinin Meramnamesi ve Azerbaycan Dircelis Partiyasinin Nizamnamesi. (Baku, 1989). 9 Sayfa. Tiraj: 1000 nusha. Boyutlari: 15 X 19 cm.
55. Azerbaycan Halk Dircelis Partiyasinin Programi ve Nizamnamesi. (Baku, 1991). 14 sayfa. "T. 100N." ve "G: 50G." kayitlarini tasiyor. (Tiraj 100 nusha?)(Giymati 50 gapik?). Boyutlari: 15 X 19 cm. 56. Ornek olarak bak: Azerbaycan Milli Istiklal Partiyasinin Rehber Senedleri. (Uzerinde tarih olmamasina karsilik, icindeki senetlerde 1992 yili gorulmektedir). Bakuda basildigi dusunuluyor. Tirajin 150 oldugu belirtiliyor. 23sayfa. Boyutlari: 15 X 19 cm. Bu partinin kurucularininadlari ve meslekleri acik olarak birinci sayfada yer aliyor. Azerbaycan Milli Istiklal Partiyasinin Nizamnamesi ise, basliginda mustakil Ictimai-Siyasi Gazet yazan Millet'in 1August 1992 gunlu No. 44 (45) da yayinlandi. (Bas yazar:Etibar Memedov; adi gecen partinin Baskani). Azerbaycan Sosyal-Demokrat Partiyasinin Nizamnamesi ve Azerbaycan Sosyal-Demokrat Partiyasinin Meramnamesi. 23sayfa. Lenkeran Matbaasinda basildigi belirtiliyor. Yilbelirtilmemis ise de, 1992 olmasi gerek. Tiraj yok. 23 Sayfa.Ancak, kitapcigin boyutlari, diger parti programlarininyarisi kadar. 57. Bak: H. B. Paksoy, "Basmachi." 58. Cemiyet'in kurulusu ile ilgili olarak bak: Z. V. Togan, Hatiralar (Istanbul, 1969).
59. Togan, Turkili Turkistan, Sayfa 408-409. 60. Yilin 1922 ya da 1923 olmasi gerekir. Togan kesinlikle belirtmiyor.
61. Togan, Turkili Turkistan, sayfa 410-411.
62. Togan, Turkili Turkistan, sayfa 411-414. 63. Togan, Turkili Turkistan, Sayfa 415. 64. Turkiye Buyuk Millet Meclisi 1920 yilinin 23 Nisan'inda acilmisti. Ilgili olaylar icin, bak: H. B. Paksoy, "US and Bolshevik Relations with the TBMM: Ininitial Contacts,1919-1921" (1990), ve kullanilan kaynaklar. 65. Bak: TBMM-Bolsevik Kars Sinir Anlasmasi (anlasmayi hazirlayan ve TBMM Basmurahhasi olarak imzalayan) Kazim Karabekir, Istiklal Harbimiz (Istanbul, 1960). Sayfa1001-1028. 66. TBMM Garp Cephesi Kumandani, Moskova'ya gonderilen ilk TBMM Buyukelcisi, General Ali Fuat Cebesoy, Milli Mucadele Hatiralari (Istanbul, 1953); General Ali Fuat Cebesoy'unSiyasi Hatiralari. (Istanbul, 1957-1960). Iki cilt. Ek olarakbak: (Yayina Hazirlayan) Cumhuriyet Senatosu Genel SekreteriKazim Ozturk, Ataturk'un TBMM Acik ve Gizli OturumlarindakiKonusmalari (Ankara: Kultur Bakanligi, 1981). 67. Razdelenie Aziatskoi Turtsii, E. E. Adamov, Ed.(Moscow, 1924). Turkcesi, Kurmay Yarbay Babaeskili HuseyinRahmi (ceviri, Amiens-Fransa'da yapilmis) Anadolunun TaksimPlani (Istanbul, 1926). Ikinci baski (Istanbul, 1972). 68. Moskova kaynaklari, 1919-1925 surecindeki TBMM-Bolsevik iliskileri uzerinde genellikle sessizdir. Ornegin, bak:Akademia Nauk SSSR, Institut Vostokovedenia Problemy istoriiTurtsii (sbornik stateii), (Moscow, 1978); B. M PotskhveriiaVneshniaia politika Turtsii posle vtoroi mirovoi viony(Moscow, 1976). Moskovali yazarlar genellikle ve yalnizca"Lenin ve Ataturk'un" "dostlugu" uzerinde dururlar. Bu arada,"belge olmasi bakimindan" 26 Nisan 1920 de Mustafa Kemaltarafindan Lenin'e gonderilen bir mektup'tan soz edilir.Ancak, bu mektubun asli yayinlanmamis ve hic kimse tarafindan gorulmemistir. Ayrintilar icin bak: Sadi Borak, Oykuleriyle Ataturk'un Ozel Mektuplari (Istanbul,1980) Sayfa 193-196. 69. S. R. Gibbons and P. Morican, League of Nations andUNO. (Longman, 1970). 70. Togan, Turkili Turkistan, sayfa 416-418. 71. Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig. Yayina hazirlayan:Resit Rahmeti Arat. (Ankara: Turk Tarih Kurumu, 1974). IkinciBaski. 72. Bak: H. B. Paksoy, "Turk Tarihi, Toplumlarin Mayasi, Uygarlik" Annals of Japan Association for Middle EastStudies (Tokyo) No. 7, 1992. Pp. 173-220. 73. Karslastirma yapmak icin, bak: Ozbekistan Sovet Sotsialistik Respublikasining Konstitutsiyasi (esasi kanun) (Taskent: Ozbekistan Basimevi, 1984). 74. Ibn Khaldun, The Muqaddimah: An Introduction toHistory, F. Rosenthal, Tr. (Princeton, 1967). 75. Ornegin, bak: Bahtiyar Nazarov, "Kutadgu Bilig: One of the First Written Monuments of the Aesthetic Thought of the Turkic People." AACAR Bulletin Vol II, No. 1&2 (February,1989).
76. "Toplumsal Sozlesme" adi altinda, ozellikle Fransiz ve Ingiliz dusunurlerince 18 ve 19cu yuzyillarda bu konu'dakitaplar yayinlanmistir. Bununla birlikte, Kutadgu Biligkitabinin 11ci yuzyilda ve ibn Khaldun'un kitabindan da onceyazildigi unutulmamalidir. 77. Kazim Karabekir, Istiklal Harbimizin Esaslari(Istanbul, 1933-1951). Ust kapak uzerindeki giris. 78. Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig. Yayina hazirlayan:Resit Rahmeti Arat. (Ankara: Turk Tarih Kurumu, 1974). IkinciBaski. Sayfa 22-23; 152-161 sayili beyitler.

H. B. Paksoy: Basmaci ve 1916-1924 Turkistan

2005-12-21T11:38:00.000-08:00

H. B. Paksoy: Pan Adli Iki Kurgusal

2005-12-21T11:37:00.000-08:00

H. B. Paksoy: Insan Inciyi Denizden

2005-12-21T11:36:00.000-08:00

H. B. Paksoy Dusunce Isvereni

2005-12-21T11:35:00.000-08:00

H. B. Paksoy: Maya, T.A.S.

2005-12-21T11:33:00.000-08:00

KITABIN YAZARI

2005-12-21T11:32:00.000-08:00

KITABIN YAZARI
Doktorasini Ingiltere'nin Oxford Universitesinde, BirlesikKrallik (United Kingdom) Universiteleri Rektorler Kurulu bursuile bitiren Hasan Bulent Paksoy, Harvard Universitesi Orta DoguMerkezinde Arastirmaci; University of Massachusetts-Amherst veCentral Connecticut State University tarih bolumlerinde deogretim uyesi olarak gorev yapti. Dr. Paksoy'un elli'yi askinarastirma yazisi son yirmi yil i½inde Amerika, Avrupave Asya kitalari uzerindeki sekiz ulke'de (ABD, Ingiltere,Almanya, Fransa, Turkiye, Japonya, Kazakistan, Hollanda)cikarilan kirk'i askin bilimsel dergilerde yayinlandi.
Yedek subayligini 1970-1972 ve 1974 yillarinda yapan Paksoy,Bostwick bursu ile ABD'nin Trinity Universitesinden lisans;ikinci askerlik sonrasi da, ABD National Science Foundationarastirma programi destegi ile University of Texas at Dallas'tanYuksek Lisans diplomalarini aldi.
1948 yilinda Odemis'te dogan Dr. Paksoy'un kitaplarininbes'i gunumuz'e dek yayinlanmistir: Intercultural Studies(Co-Editor, with David Sconyers) (Simon and Schuster EducationGroup, 1998); Turk Tarihi, Toplumlarin Mayasi, Uygarlik (Izmir:Mazhar Zorlu Holding, 1997); Central Asia Reader: The Rediscoveryof History (New York: M. E. Sharpe, 1994); Central AsianMonuments (Istanbul: ISIS Yayinevi, 1992); ALPAMYSH: CentralAsian Identity under Russian Rule (Hartford, Conn: AACAR, 1989).